|
pRkfsL isMG bfdl Kfndfn vwloN,pMQ ivroDI kfrnfimaF dI lMbI sUcI. ieh sUcI,kONsl afP Kflsqfn vfisMgtn zI sI dy azvfiejLr aqy dl Kflsf alfieSs dy pRDfn BfeI prmjIq isMG dfKf dy sihXog nfl Cfpx df mfx hFsl kr rhy hF. ieh pYgfm iesLiqhfr rfhIN pMjfb ivwc dl Kflsf alfieSs aqy Kflsf pMcfieq vwloN 5 lwK dI BfrI igxqI ivwc, ipMzF aqy sLihrF ivwc vMizaf jf cuwkf hY.
sRI akfl qKq sfihb qoN pRmfixq aqy sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vwloN jfrI mjUdf iswK rihq mirXfdf anusfr iswK dI pihcfx, jo iesqrI jF purs iewk akfl purK, ds gurU sihbfn, gurU nfnk sfihb jI qoN lY ky gurU goibMd isMG jI qwk gurU gRMQ sfihb aqy ds gurU sfihbfn dI bfxI qy iswiKaf aqy dsLmysL jI dy aMimRq Auqy inscf rwKdf hY aqy iksy hor Drm nMU nhIN mMndf, Auh iswK hY. akfl qKq sfihb qoN pRmfixq iswK rihq mirXfdf anusfr bfdl qy Ausdf pirvfr iswK hI nhIN, iPr…! pMQk ikvyN…? pMQk ikvy…? pMQk ikvyN…? srmu Drm duie Cip Kloey kUV iPrY prDfnu vy lflo] bfdl isrP iBRsLt qy irsLvqKor hI nhIN blik iewk clfk buwDIvflf aqy smuwcI kOm nMU afpxy JUTy vfaidaF nfl guMmmrfh krn vflf byeImfn vI hY. bfdl dy afpxy kfrnfmy pVHo:scu suxfiesI sc kI bylf ijs jLflm kFgrsI muwK mMqrI kYroN ny pMjfbI sUby dy morcy dOrfn iswKF qy qwsLdd kIqf, 9 sfl dy iswK bwcy ieMdrjIq isMG nMU vwZ ky KUh ivwc suwt idwqf. biTMzf jylH ivwc bMd iswK kYdIaF qy golI clf ky cfr isMG sLhId kIqy aqy drjnF jLKmI kIqy. akflI jlUsF qy pfbMdIaF lgfeIaF aqy tksflI akflIaF qy BfrI qwsLdd kIqf qy aYsy rfksL buwDI vfly kFgrsI dy Gr bfdl ny afpxI kuVI ivafhI hoeI hY. pRqfp isMG kYroN ivruwD dfs kimsLn bYiTaf sI ijs ny bfdl dy kFgrsI irsLqydfr suirMdr kYroN, guirMdr kYroN, rfm kOr smyq pRqfp isMG kYroN nMU dosLI Tihrfieaf sI. surjIq isMG mjITIaf df pirvfr kwtV kFgrsI pirvfr hY. ieh pirvfr aMgRyj srkfr df vI ipTU irhf hY. aMgRyjL aPsr mjITIey dy Gr bYT ky iswKF ivwruD kfnMUnI kfrvfeI krdy sn. mjITIaf pirvfr vfly mfJy dy kwtV akflI isMGF nMU aMgRyjL srkfr qoN jLlIl qy pRysLfn krFAuNdy sn. aYsy kOm ivroDI mjITIaf pirvfr ivwc bfdl ny afpxy puwqr suKbIr nMU ivafihaf hoieaf hY. bfdl dy iewk sky irsLqydfr dI krqUq dyKo, bfdl dy BqIjy mnpRIq bfdl ny igwdVvfhy dI pihlI cox lVn leI akfl qKq sfihb qoN aMimRq Cwikaf, cox ijwqx qoN bfad Aus ny dfVHI kys ktf idwqy aqy durigafny mMdr mwQf tykx igaf. kFgrsI mF dy pyt coN pYdf hoieaf buwg bwcf, awj dI aKOqI akflI isafsq df iBRsLt bfpU pRkfsL isMG bfdl 1-idmfgI qOr qy buwg bfdl nfieb qihsIldfr df pypr vI pfs nf kr sikaf. qyjf isMG dy guwsy hox qy kFgrsIaF ny hsy-mjLfk ivwc ikhf ik aPsrI krnf iesdy vws df nhIN, ies nMU lMbI blfk qoN kFgrs df pRDfn bxf idAu. iesy hfsy TTy ivwc hI bfdl nMU lMbI hlky df kFgrs pfrtI df pRDfn bxf idwqf. 2-bfdl Kflsf kflj ivwc nfn-mYzIkl ivwc aYzmIsLn lYx qoN bfad lgfqfr do vfr Pyl hoieaf qF ipRMsIpl sfihb ny hwQ joV idwqy qy ikhf ik, “kfkf qMU kflj df nFa bhuq rOsLn kr idwqf hY, ieh qyry vws df kMm nhIN.” imMnqF qrly krn qoN bfad afrt dI aYzmIsLn iml geI, qy purfxf ividafrQI jfx ky pfs kr idwqf igaf. 3-pRkfsL isMG bfdl dy cfcf sR qyjf isG bVy lYNzlfrz sn qy AuhnF dI kFgrsI isafsqdfnF ivwc cMgI phMuc sI. pRkfsL isMG bfdl ny nfieb qihsIldfr BrqI hox leI afpxy cfcf jI df imMnq qrlf kIqf. idmfgI qOr qy buwg bfdl nfieb qihsIldfr df pypr vI pfs nf kr sikaf. qysf isMG dy guwsy hox qy kFgrsIaF ny hfsy-mjLfk ivwc ikhf ik aPsrI krnf iesdy vws df nhIN, ies nMU lMbI blfk kFgrs df nyqf (pRDfn) bxf idAu. iesy hfsy TfTy ivwc hI bfdl nMU lMbI hlky df kFgrs pfrtI df nyqf (pRDfn) bxf idwqf. pUry pMQ dI apIl TukrfeI kFgrsIaF nfl XfrI inBfeI 1-sMn 1955 ivwc kFgrs qy akflI dl dI pMjfb ivwc sFJI srkfr bxI. sMn 1956 dy sLurU ivwc iksy pMQk kfrj kfrn akflI qy kFgrs ivwc mqByd ho gey. sLomxI akflI dl dy pRDfn mfstr qfrf isMG ny sfry akflI aYm aYl ey, sfihbfn nMU holf muhwlf anMdpur sfihb ivKy pUry pMQ vwloN apIl kIqI ik Auh kFgrs Cwz ky vfps af jfx. ijs apIl qy sfry aYm aYl ey, kFgrs Cwz ky af gey, pr pRkfsL isMG bfdl ny pMQ vwloN kIqI apIl rwd kr idwqI. awj Ausy akflI dl df ieh pRDfn bixaf iPrdf hY. 2-iswK nOjvfnF dy kfiql byaMq isMG df mIzIaf slfhkfr hrcrn bYNs, bfdl df mIzIaf slfhkfr sI. hjLfrF nhIN lwKF iswKF dy pirvfrF nMU kql krn vfly byaMq isMG dy Bog qy bfdl afp igaf. 3-sLhId jsvMq isMG KflVf, sLhId Bgq isMG dy Bfxjy kulvMq isMG Zwt, kfr syvf vfly sMq crn isMG smyq hjLfrF iswK nOjvfnF nMU kql krky hrIky pwqx nihr ivwc suwtx vfly jLflm aPsr ajIq sMDU df sskfr bfdl ny srkfrI snmfn nfl kIqf qy gfrz afP afnr idwqf qy spYsLl afpxI vjLfrq dy Kurfk mMqrI mdn mohn imwql nMU Vyijaf. 4-sMq jrnYl isMG jI nMU pUrI iswK kOm ny 20 vIN sdI df mhfn iswK Xodf krfr idwqf, iPr 6 jMUn 2003 nMU sMq jrnYl isMG jI nMU akfl qKq sfihb qoN sLhId krfr idwqf, Ausy sMq jrnYl isMG jI nMU bfdl 21 dsMbr 2003 svyry (aYn zI) tI vI, qy aqvfdI kih irhf hY. 5-votF lYx dI Kfqr, drbfr sfihb qy hoey atYk nMU QF QF BMzdf hY pr afp lgfqfr 20 sfl, 6 jMUn nMU GwlUGfry dI ardfs ivwc sLfiml nhIN hoieaf. iPr acfnk 2004 dIaF sLRomxI kmytI dIaF coxF vyly bfdl akfl qKq qy ho rhI ardfs ivwc sLfiml hoieaf. jdoN pwqkfrF ny bfdl nMU puwiCaf ik qusIN 20 sfl ardfs ivwc sLfiml nhIN hoey iPr hux ikAuN ? bfdl ibMnF jvfb idwiqaF akfl qKq sfihb qoN cilaf igaf. pMQk kOx ? qy jfalI kOx ? dwso loko akflI kOx ? 1-ijs iswKI dy bUty nMU gurU nfnk sfihb jI ny Dur drgfh qoN ilaf ik afpxIaF cfr AudfsIaF dOrfn gurbfxI dy AupdysL rfhIN ies sMsfrk bfg ivwc lfieaf. aqy ijs iswKI dy bfg nMU vDfAux PYlfAux leI gurU arhn sfihb jI qy gurU qyg bhfdr sfihb jI ny sLhfdq dy jLfm pIqy aqy gurU goibMd isMG jI ny afpxy cfry puwqrF dI kurbfnI idwqI, aYsy iswKI dy bfg nMU AujfVn leI azvfnI qy vfjpfeI dy gulfm pRkfsL isMG bfdl ny koeI ksr bfkI nhIN CwzI. 2-1997 ivwc smuwcI iswK kOm ny bfdl dy JUTy lfiraF nMU swc jfx ik aqy bfdl dy pMQk mKOty nMU nf pihcfx ky axjfx puxy ivwc bfdl nMU bysLumfr pMQk qy smfijk qfkq idwqI, ijs ivwc pUry pMj sfl pMjfb df muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl nMU bxfieaf. pUry pMj sfl sLRomxI kmytI aMimRqsr sfihb dI vfgzor bfdl dy hwQ idwqI. idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI, sLRomxI akflI dl aqy idwlI dI sYNtr srkfr ivwc BfeIvfl bxfieaf. ijs kOm vwloN bfdl nMU eynI pMQk qy isafsI qfkq bKsLI geI Aus df purfqn smyN qoN lY ky awj qwk aOrMgjyLb, mIr mMnU, jLkrIaf KF, aqy vrqmfn smyN ivwc ieMdrf gFDI, rfjIv gFDI, byaMq isMG, rya, irbYro, kY pI aYs igl, aqy gvrnrI rfj ny iswK kOm df ieMnf nuksfn nhIN kIqf ijMnHF pMj sfl dI bfdl srkfr ny kIqf hY. 3-jo akfl qKq ieMdrf gFDI qy AusdIaF jnMUnI PojF ny Zfihaf sI Auh iswK sMgqF ny Ausfr ilaf. iswK kOm df nuksfn jo pMj sO sfl dy iswK ieiqhfs ivwc nhIN hoieaf Auh bfdl dI pMj sflf srkfr ny kr idKfieaf. akfl qKq sfihb jI dI srbAuWcqf nMU Zfh, iswKI isDfqF dI inrfdrI qy gurU gRMQ sfihb jI dI brfbrI jo bfdl srkfr vyly hoeI hY ieho ijhI pUry iswK ieiqhfs ivwc koeI imsfl nhIN imldI. 4-bfdl ny irsLvqKorI dy sfry hwd bMnyH twp ky sLhIdF dI jMQybMdI sLRomxI akflI dl nMU sfry sMsfr ivwc bdnfm kIqf. 5-akfl qKq sfihb jI dy jQydfr nMU afpxf gulfm bxf ik qy sLRomxI kmytI qy msMdF df kbjLf krvfky iswK kOm dIaF do isrmor sMsQfvF nMU bfdl ny brfbr krky rwK idwqf hY. 6-ijhVI iswK kOm 1978 qoN lY ky 1997 qwk BfrqI afrmI, sI afr pI aYP, aqy pMjfb puils df ibaMq qwsLdd sih ky vI afpxy kysF qy dsqfr qoN bymuwK nhIN hoeI sI Auh kOm bfdl dy rfj ivwc 90% kysF qoN piqq ho geI. 7-ijs iswK kOm dI jLvfnI dIaF DuMmF sfry sMsfr ivwc pYNdIaF sn, Aus jLvfnI nMU, aikRqGx bfdl dI 5 sfl dI srkfr ny coxF dOrfn sLrfb, BuwkI, afid nsLy vMzx dI nIqI aqy njLfiejL sLrfb kwZx dI KuwlH dy ky iswK kOm dI jLvfnI nMU nisLaF ivwc grk kr idwqf. 8-iswK kOm dI, dysL pMjfb dI DrqI nMU gurU sfihbfnF dI pivwqr DrqI ikhf jFdf sI, bfdl dI apMQk srkfr ny Bfjpf dI gupq pfilsI qihq XU pI, ibhfr dy BeIaF df hVH lY aFdf aqy Aus DrqI dy cwpy cwpy Auqy qMbfkU kMpnI koloN 8 lwK rupey lY ky jrdy, qMbfkU, bIVI-isgrt, dy KoiKaF df jfl ivwCf idwqf. 9-iswK kOm dy gurU sfihbfnF ny, kOm nMU gurU gRMQ sfihb (sfihb myrf eyko hY) sLbd-gurU df isDFq idwqf sI. bfdl dI pMJ sflf srkfr ny gurU sLbd gurbfxI dI brfbrI krn leI, nrkDfrIey, BinafrIey, nUrmihlIey qoN lY ky hjLfrF aKOqI sfD zyrydfr pYdf kr idwqy aqy gurbfxI anusfr “sfihb myrf eyko” hY df isDFq hI Kqm kr idwqf hY. 10-isrP 300 sfl pihlF iewk gMgU bRfhmx ny gurU sfihb jI dy do sfihbjLfidaF nMU muglF dy hvfly kIqf sI. BfjpfeIaF nfl srkfr ivwc BfeIvfl krky iewk aikRqGx bfdl ny sfrI iswK kOm nMU hI gMgUaF dy hvfly kr idwqf hY. 11-gurU goibMd isMG jI ny cfry lfl pUry pMQ qoN vfr idwqy, pr ies apMQk afgU ny afpxy iewk puwqr dI Kfqr pUrf pMQ hI vfr idwqf hY. bfdl dIaF rgF ivwc pMQ ivroDI KMUn ikvyN pRvysL hoieaf ? iswKI dy bUty qy amrvyl vFg Cfa cuwky pRkfsL isMG bfdl dIaF rgF ivwc pMQ ivroDI KMUn dI dfq afpxy vwzy-vzyiraF qoN hI pRfpq hoeI hY. pMjfbI dI pRiswD pusqk jwtF df ‘ieiqhfs’ anusfr ipMz bMghyr srfipaf hoieaf sI. bMghyr dy iqMn BrfvF, Bfrf, Pwqf, qy Guwdf nFa dy iqMn ivakqIaF ny afpxf ipMz Cwzky kotBfrf, kotPwqf, kotGuwdf, ipMz bMnH ley. bfdl pirvfr iZwloN goq vfly Guwdf Kfndfn nfl sbMDq hY. bfdl ipMz iewk muslmfn pTfn bfdl KF ny bMinHaf sI pr Ault pRsiQqIaF dI vjf kfrn AusnMU ieh ipMz Cwzxf ipaf sI. nqIjy vjoN Guwdf Kfndfn ny ies ipMz qy kbjLf kr ilaf. ieQy ijLkrXog hY ik ipMz kotGuwdf irafsq pitaflf df ihwsf sI. jdik bfdl ipMz aMgryjLF dy iswDy rfj vfly iProjLpur ijLlyH ivwc sI. ipMz dy lokF dy dwsx muqfbk Pqih isMG jo pRkfsL isMG bfdl df pVdfdf sI qy jUey df bhuq sLOkIn sI. iewk vfr Ausny sLrIky ivcoN Brf lwgx vfly, iewk nfblfg df mfl-zMgr jUey ivwc ijwq ilaf qF Aus dI BUaf pRqfpo ny Pqih isMG dI cMgI zFg pRyz kIqI qF Kfndfn ivwc dusLmxI pY geI. qF sfry irsLqydfrF ny rl ky ies sLrq nfl smJOqf krvf idwqf ik Pqih isMG vwzf hox krky ipMz bfdl jf ik vsygf, qy nfbflg Guwdf ipMz ivwc hI rhygf. lyikn dohF ipMzF dI jLmIn ivwc dovyN ihwsydfr hoxgy. bfdl df pVdfdf Pqih isMG hryk jfq dy iewk iewk pirvfr nMU nfl lY ky ipMz bfdl jf visaf. AunHF idnF ivwc aMgryjL hkUmq ny biTMzf ivKy iswK srdfrF dI iewk mIitMg bulf leI. sR Pqih isMG, pRkfsL isMG dy dfdy rxjIq isMG nMU nfl lY ky mIitMg ivwc sLfml hoieaf. mIitMg vflI QF qy vfiesrfey ihMd dI iewk kfr KVHI sI ijs nMU iswK srdfr toh toh ky dyKx lwgy qy nfl hI nfl mIitMg ivwc gwlF krn lwgy ik ieh aMgryjLI GoVf cMgf hY jo cwlx lwigaF dfxf pfxI Pwkdf hY. ikwly qy KVHf hoieaf kuwJ nhI mMgdf. aMgryjF dy sUhIaF eyjMtF ny iswK srdfrF dI loBI mfniskqf vfiesrfey nMU dws idwqI. vfiesrfey ny iswK srdfrF dI loBI mfniskqf dI irport nMU afDfr bxf ky afpxy kuMjIvq BfsLx ivwc ikhf ik ijhVy iswK srdfr aMgryjL srkfr nMU sihXog dyxgy AunHF kol vI sfzy vrgy aMgryjLI GoVy hoxgy. Nihr aqy rylvy lfien biTMzf puwj cuwkI hY. aMgryjLF vwloN imlx vflIaF vwzIaF jfirdfdF kfrn ijQy hrIaF BrIaF PslF lih-lihrfAuxgIaF AuQy bfhrly rfjF nfl KuwlHy vpfr kfrn aMgryjF df sfQ dyx vfilaF dIaF lihrF-vihrF ho jfxgIaF. bws iPr kI sI, vfiesrfie df BfsLx suxidaF sfr hI loBI mfniskqf vfly bfdl dy pVdfdy Pqih isMG aqy dfdy rxjIq isMG ny aMgryjL hkUmq df sfQ dyx df PYNslf kr ilaf aqy lgfqfr Auh aijhf krdy rhy ijsdy nqIjy vjoN bfdl ipMz dI 3/4 jLmIn Auh afpxy nFa krvfAux ivwc sPl ho gey. ieh Auh Gtnf df muwZ hY ijs kfrn bfdl dy dfdy rxjIq isMG ny jYqoN dy morcy ivwc sLfiml hox vfly isMGF nMU jLihr dy idwqf sI. bfdl dy dfdy vwloN lMgr ivwc jLihr imlfAux kfrn jYqoN dy morcy ivwc sLhId hoey isMGF dI khfxI jYqoN dy morcy ivwc sLhId hoey isMGF dI sfrI Gtnf df ipCokV ies qrHF hY ik jYqoN dy morcy ivwc isMGF df 12 vF jQf igRPqfrI dyx leI jf irhf sI. ieh jQf idn Cupdy nfl ipMz bfdl puwjf. iewQy bfdl df dfdf rxjIq isMG qy ipqf rGUrfj isMG rihMdy sn. jQy dy isMGF ny rfsLx pfxI lYx vfsqy bfdlikaF srdfrF kol phMuc kIqI. aMgryjF nfl imly hox krky rxjIq isMG ny isMGF dy jQy nMU rfsLn pfxI dyx qoN ienkfr kr idwqf. isMGF ny pRsLfdf Cky vgYr jYqoN vwl cfly pf idwqy. bfdl ipMz qoN aglf ipMz mfn sI, ieQoN dy lokF ny AunHF dI pUrI afAu Bgq kIqI. mfn ipMz df iewk vsnIk bfdlikaF srdfrF kol sLIrI sI. ies sLIrI ny bfdlikaF vwloN isMGF nMU pRsLfdf CkfAux qoN ienkfr krn vflI gwl afpxy ipMz vfilaF nMU dws idwqI. idn cVHidaF nMU, bfdl ipMz vfilaF nMU vI isMGF dy pRsLfdf Ckx qoN vgYr inrfsL ho ky jfx df pqf lwgf, qF AuhnF ipMz ivwc hI rfsLn pfxI iqafr kIqf. bfdl ipMz dy kuwJ vsnIkF ny mfn ipMz jf ky isMGF nMU vfps cwl ky pRsLfdf Cwkx dI bynqI kIqI qF isMGF ny ieh kih ky ienkfr kr idwqf uk awgy jfx dI ardfs ho cuwkI hY vfps nhIN muVnf. ies gwl qy bfdl ipMz dy afm vsnIkF ny gwizaF qy rfsLn pfxI lwd ky ipMz mfn phMucfieaf. jdoN ies gwl df pqf bfdl dy dfdy rxjIq isMG nMU lwgf qF Auh awg bbUlf ho igaf. Ausny afpxy shurf pirvfr ipMz abulKurfxf nfl gMzqrup krky isMGF dy iqafr pRsLfdy aqy rfh dy pfxIaF ivwc jLihr imlf idwqI. ijLkrXog hY ik ‘abulKurfxf’ bfdl dy nfnikaF df ipMz sI. pRsLfdf Cwkx qy jLihrIlf pfxI pIx nfl isMGF nMU dsq qy AultIaF lwg geIaF. abulKurfxf qy mlot dy zfktr qy hkImF ny keI isMGF nMU bcf ilaf. pr iPr vI 70-75 dy krIb isMG sLhId ho gey. ies pMQk gdfrI dy bdly aMgryjL hkUmq ny bfdl ky srdfrF nMU bfdl ipMz dI jLmIn smyq hor jgIrF qy murwby ienHF dy nfm krvfey. aMgryjL hkUmq ny bfdl pirvfr nMU jLmIn ivwc KUh vI lvf ky idwqf jo awj vI mOjUd hY. Auprokq, jYqoN dy morcy df sfrf ieiqhfs bfdl dy kbjLy qoN pihlF sLRomxI kmytI kol mOjUd sI. lyikn bfdl ny sLRomxI kmytI ivwc kbjLf krn qoN bfad ies ieiqhfs nMU Kurd-burd krf idwqf. ltikn pMQ nfl gwdfrI bdly imlIaF jgIrF qy murwibaF df kursInfmf mfl mihkmf lfhOr (pfiksqfn) ivwc mOjUd hY, jo asIN iswK sMgqF dy drsLnF leI mfl mihkmf iProjLpur qoN kZvf ilaf hY. ies gwl df jvfb qF bfdl hI dyx ik dysL dI afjLfdI dy sMGrsL dOrfn ijhVI aMgryjL srkfr iswK kOm dIaF jfiedfdF jLbq kr rhI sI, iswK kOm qy jLulm Zfh rhI sI, iswKF nMU PFsI qy ltkf rhI sI, kfly pfxI dI sjLf dy rhI sI, iswK kOm nMU kfl koTVIaF ivwc bMd kr rhI sI. iPr kI kfrn sI ik quhfzy vwzy vizryaF nMU aMgryjL hkUmq ienfm vwjoN, jgIrF, jLmInF, murwby, dy rhI sI. pRkfsL isMG bfdl dy vwzy vzyiraF ny aMgryjF nfl XfrI lf ky Auprokq jfiedfd bxfeI. bfdl ny tohVf nfl mOq qwk gwdfrI kIqI, tohVf dI mOq leI bfdl ijLmyvfr tohVy nMU kfr syvf dOrfn idl df dOrf pY igaf sI. bfdl dI gMBIr sfijsL kfrn tOhVy nMU 5 GMty bfad aYskorz hspqfl dfKl krvfieaf igaf. aYskorz hspqfl dy aYc pI isMG ny dwisaf ik tohVf sfihb df ielfjL TIk cwl irhf hY lyikn hflq bhuq mfVI hY. lyikn bfdl zfktr nMU jLor pf irhf sI ik tohVf nMU idwlI isPt kro, iPr bfdl ny vfjpfeI nMU Pon kr idwqf ik tohVf nMU idwlI isLPt krvfA. zfktr ny ikhf ik ies hflq ivwc ienHF nMU idwlI isLPt krnf bVI vwzI glqI hovygI pr bfdl dy jLor dyx qy asIN tohVf sfihb nMU idwlI isLPt kr rhy hF. aMimRqsr dy zI sI rimMdr isMG ny vI ikhf ik tohVf sfihb nMU idwlI ivKy iljfx leI jo vfjpfeI ny jhfjL Byijaf Aus ivwc eyar aYNbUlYNs nhIN sI nf hI koeI zfktrI sfjo smfn sI. bfdl ny bVI gMBIr sfijsL rc ky tOhVy df isafsI kql kIqf qy iPr tohVy DVHy dy isrkwZ lIzrF nMU iewk iewk krky isafsI mOq dy Gft Auqfr idwqf. Bfjpf nfl lfeI XfrI, afpxy sfQI nfl kIqI gwdfrI, iswK sMsQfvF nfl sLurU hoeI dusLvfrI. aYmrjYNsI htfey jfx qoN bfad tOhVf-bfdl qy qlvMzI iswK nyqf vjoN AuWBry ienHF dy afpsI smJOqy qihq bfdl kyNdr c mMqrI qy qlvMzI sLRomxI kmytI pRDfn qy tOhVy nMU muwK mMqrI pMjfb bxfAux df PYNslf hoieaf. AuWpr dwsy pihly do kMm qF ho gey. bfdl kyNdr ivwc mMqrI qy qlvMzI sLRomxI kmytI pRDfn. jdoN tOhVy dy muwK mMqrI bxn dI vfrI afeI qF bfdl kyNdr ivwc jnsMGIaF nfl pMQk isDFqF df nuksfn krn leI gupq smJOqf krky pMjfb df muwK mMqrI bxn leI afpxI ibmfrI df bhfnf bxf ky pMjfb vfps af igaf. qlvMzI dI shfieqf nfl tOhVy nMU mnf ilaf qy afp pMjfb df muwK mMqrI bx igaf. ies qrHF pMQk gdfr bxn leI bfdl ny pihlF afpxy sfQI nfl gwdfrI kIqI. awj jo sMsQfvF qy iswKI isDFqF qy pMQ dusLmx sLkqIaF cOhF pfisaF qoN hmly kr rhIaF hn Auh bfdl dy jnsMG nfl gupq smJOqy df hI nqIjf hY. 8 apRYl 1999 nMU Kflsf pMQ dy 300 sflf sfjnf idvs qy bfdl ny anMdpur sfihb ivKy Dfrimk kfnPrMs krfeI sI. ijs ivwc iswK Drm dy ivroDI pRDfn mMqrI vfjpfeI, gRih mMqrI azvfnI aqy afr aYs aYs dy lIzr sLfiml hoey. lyikn bfdl ny iswKF dy sLbd gurU, gurU gRMQ sfihb df pRkfsL nhIN kIqf. ies mOky BfjpfeI lIzr isLp ny bfdl qoN mMg kIqI ik anMdpur sfihb qoN nYxf dyvI qwk pwkI sVk bxfeI jfvy qF ik anMdpur sfihb afAux vflI sMgq afsfnI nfl nYxf dyvI dy drsLn kr sky. gurU Gr dy ivroDIaF nMU bfdl vwloN gwPy 9 meI 2001 nMU bfdl ny aYlfn kIqf ik anMdpur sfihb qoN nYxf dyvI qwl pwkI sVk bxfeI jfvygI. BfjpeIaF vwloN Kflsy dy 300 sflf sLqfbdI vyly kIqI mMg nMU bfdl ny ieh ibafn dy ky pUrf kr idwqf. bRfhmxvfdIaF dy iesLfry qy pihlI iswK ivroDI kfrvfeI sMn 1978 ivwc nklI inrMkfrIaF ny gurU gRMQ sfihb qy gurU pMQ ivroDI pRcfr krn leI ivsfKI vfly idn sRI aMimRqsr ivKy smfgm kIqf. sMq jrnYl isMG smyq keI pMQk sLKsIaqF qy pMQk jQybMdIaF ny bfdl nMU inrMkfrIaF dIaF pMQ ivroDI srgrmIaF nMU bMd krvfAux leI ikhf. lyikn sR:bfdl ny gujrfqI bRfhmx murfrjI dysfeI ihMdUaF dI isafsI jmfq jnsMG nMU KusL krn ihwq bfdl ny iek nf suxI. ies qoN Ault bfdl ny afpxy iek mMqrI jIvn isMG AumrfnMgl, iek afeI aYs aPsr inrMjx isMG, iek aYs pI hrdyv isMG Cinf, iek zI aYs pI josLI, iek Qfxydfr anUp isMG minhfs dI inrMkfrI smfgm ivwc sLpYsLl izAUtI lgf idwqI. ieh sfry inrMkfrIaF dy kwtV hmfieqI sn. inrMkfrIaF dy smfgm nMU sLFqmeI qfrIky nfl rokx afey inwhQy isMGF qy anUp isMG minhfs ny golI clf idwqI. zI aYs pI josLI ny Pojf isMG nMU golI mfr ky sLhId kr idwqf. ies golI kFz ivwc kuwl 13 isMG sLhId ho gey. bfdl ny afpxI inwjI idlcspI lY ky afpxy iswDy inrdysL afpxy cIP sYktrI inrMjx isMG nMU idwqy ik inrMkfrI muwKI nMU pMjfb ivcoN surwiKaq bfhr kwZ idwqf jfvy. cIP sYktrI ny afpxI lfl bwqI vflI kfr ivwc ibTf ky inrMkfrI muwKI nMU krnfl (hirafxf) ivKy phuMcfieaf. Ies dI pusLtI jQydfr jgdyv isMG qlvMzI ny afpxy aKbfrI ibafn rfhIN kIqI. ieQy iek Kfs not krn vflI gwl hY ik ies kFz dy vfprn qoN bfad jfx buwJ ky ieh aPvfh PylfeI geI ik bfdl bMbeI (mhFrfsLtr) igaf hoieaf hY, lyikn Ausy idn aMgryjI itRibAUn dy pRiswD pwqkfr dlbIr isMG ny aMimRqsr dy hotl ivwc bfdl nfl mulfkfq kIqI, jo awj vI ijAuNdf jfgdf sbUq hY. 13 isMGF df kfql inrMkfrI bfbf brI ikvyN hoieaf ? 1978 dy inrMkfrI kFz pMjfb ivwc bfdl dI srkfr sI. anUp isMG minhfs aMimRqsr c ielfkf Qfxydfr sI. ieh ijQy mOky df gvfh sI, AuQy sLhId iswKF qy golI clfAux df dosLI vI sI. bfdl dy kihx qy ies Qfxf muKI ny inrMkfrI bfby dy hwl ivwc gvfhI idwqI. 1979 dIaF sLRomxI kmytI dIaF coxF ivwc jIvn isMG AumrfnMgl df mukfblf BfeI amrIk isMG nfl sI, ies cox dorfn qkrIr kridaF bfdl, afqmf isMG qy AumrfnMgl ny ikhf ik aMumRqsr kFz df ijLMmyvfr iBMzrFvflf hY. ivsfKI vfly idn myry sfhmxy iBMzrFvfilaF dy sLrDflUaF ny bMdUkF c kfrqUs pfey (irport:24 mfrc 1979, jg bfxI) nklI inrMkfrIaF ny ienHF iqMnF dy ibafnF nMU typ irkfrz krky blfk bxf ky jg bfxI aqy hor aKbfrF ivwc Cpvfey. ienHF ibafnF dI iek kfpI sRI afr aYs gupqf sYsLn jwj krnfl nMU vI pysL kIqI. ienF ibafnF dy aDfr qy 4 jnvrI 1980 nMU muqwsbI qy iBRsLt sYsLn jwj afr aYs gupqf ny 13 iswKF dy kfiql nrMkfrI gurbcny nMU 62 mujLirmF smyq brI kr idwqf. jylH qoN bfhr af ky nrkDfrI gurbcny ny qYsL ivwc af ky ibafn idwqf ik iswKF dy gurU hrgoibMd ny 52 rfjy irhfa krfey sI qy mYN 62 bMdy irhfa krfey hn. ieh iswK kOm nfl ainaF df isKr sI. sLYsLn jwj ny glq PYNslf idMidaF kyvl inaF dIaF DjIaF hI nhIN AuzfeIaF sgoN iswKF dIaF BfvnfvF nMU vI gMBIr rUp ivwc jKmI kIqf. 1978 ivc hoey kqlkFz dorfn inrMkfrIaF dI mdd krn bdly, inrMkfrIaF ny 1979 ivwc sLRomxI kmytI dIaF votF dorfn, pRkfsL isMG bfdl dI sMn 1978 ivwc nklI inrMkfrIaF ny gurU gRMQ sfihb qy gurU pMQ bfdl dI pUrI mdd kIqI. 1979 dIaF sLRomxI kmytI dIaF coxF mgroN akflI 140 sItF ivcoN 132 sItF ujwq gey sn, AumrfnMgl nMU 3000 votF nfl ijwq imlI, ijMny vI inrMkfrI iswK sn AunHF ny AumrfnMgl df sfQ idwqf (irport 10 apRYl 1979 ‘eyk njLr idwlI’). 13 iswKF dy kfiql inrMkfrI muKI df kys ikvyN Kqm hoieaf ? sYsLn jwj dy PYNsly dy iKlfP smUh iswK sMgqF vwloN hfeI kort ivwc irt krn df PYNslf hoieaf. lyikn pRkfsL isMG bfdl ny hfeI kort ivwc irt krn vflI PfeIl AunI dyr afpxy kol dbf ky rwKI ijqnI dyr irt krn dI qfrIk nf inkl geI. ies qrHF inrMkfrI kys Kqm hoieaf. nrkDfrIaF nfl bfdl ny afpxI XfrI qF pugf leI lyikn pMjfb nMU aYsI awg ivwc suwt idwqf ijs dy bdly 1980 qoN 1994 qwk jLflm srkfr ny iswKF dy KUn nfl holI KyzI. Bfdl dI ies pMQ ivroDI kfrvfeI nfl pMjfb ivwc 14 sfl KUn dI hnyrI JuwldI rhI. sRI akfl qKq sfihb qoN inrMkfrIaF iKlfP jfrI hukmnfmy nMU bfdl vwloN mMnx qoN ienkfr 10 jMUn 1978 eI:sRO akfl qKq sfihb qoN smuwcy Kflsf pMQ vwloN 13 iswKF dy kfiql nklI inrMkfrIrF iKlfP hukmnfmf jfrI hoieaf. ies hukmnfmy ivwc dysK ivdysL ivwc vsdI iswK kOm nMU inrMkfrIaF nfl rotI bytI dI sFJ Kqm krn leI ikhf sI lyikn bfdl ny ies hukmnfmy nMU mMnx qoN ienkfr kr idwqf. 17 jMUn 1978 nMU pMjfb mMqrI mMzl dI iek mIitMg bfdl dI pRDfngI hyT cMVIgVH ivKy hoeI ijs ivwc PYslf hoieaf ik akfl qKq qoN jfrI kIqf hukmnfmf AunHF iswKF leI hY ijnHF df akfl qKq qy ivsLvfsL hY. sfzy Auqy aqy sfzI srkfr dy kMm kfjF qy ies df koeI asr nhIN pvygf (irport:akflI pwqrkf 18 jMUn 1978). 13 isMGF dy kqlyafm qoN bfad inrMkfrIaF ny aglf iewkT 27 agsq 1979 nMU krn df aYlfn kr idwqf. sRLomxI kmytI dIaF coxF ivwc inrMkfrI iswKF vwloN hmfieq imlx qoN KusL bfdl srkfr ny iesdI afigaf dy idwqI. 25 agsq 1979 nMU bfdl ny aMimRqsr dy pRsLfsLn nMU sKq hdfieq idwqI ik inrMkfrIaF dy smfgm nMU rokx vfilaF qy sKqI kIqI jfvy aqy srkfr df vwkfr kfiem rwiKaf jfvy (irport 26 agsq 1979 ieMgilsL itRibAUn). inrMkfrI BvnF dy drvfjy vI bfdl srkfr vyly hI KuwlHy 1995-96 qwk inrMkfrI BvnF df drvfjy bMd rhy. lyikn gurU gRMQ qy gurU pMQ ivroDI bfibaF dy jnm dfqy pRkfsL isMG bfdl dI srkfr afeI qy pUry pMjfb dy hr ksby hr sLihr ivwc inrMkfrI Bvn KuwlH gey. BvnF ivwc dIp mflf kIqI geI qy BMgVy pfey gey. bfdl vwloN hryk sLihr dy inrMkfrI muwKI qy inrMkfrI Bvn nMU pMjfb puils dIaF gfrdF idwqIaF. bfdl dI sihmqI nfl hoieaf drbfr sfihb qy hmlf 1982 ivwc sMq jrnYl isMG jI ny Drm XuwD morcf lgfieaf akflI dl ny ies morcy ivwc sLfml ho ky morcy dI kmfn sMBfl leI qy morcy df izktytr sMq hrcMd isMG lONgovfl nMU bxf idwqf. iswK sMgqF ny jylHF Br idwqIaF qy bysLumfr kurbfnIaF kIqIaF lyikn akflI lIzr ieMdrf gFDI nfl mIitMgF krdy rhy. sMq jrnYl isMG vwloN sLryafm iswK sMgqF ivwc ienHF aKOqI lIzrF dIaF krqUqF dwsx kfrn bfdl juMzlI sMq jrnYl isMG qoN eIrKf Kfx lwg peI. ies bfdl jMuzlI ny bhuq gihrI qy gMBIr sfijsL nfl sMq lONgovfl koloN ieMdrf gFDI nMU icwTIaF ilwKvf leIaF ik sfnMU jrnYl isMG qoN Kqrf hY ies leI drbfr sfihb qy atYk kr idAu. ienHF dy kihx qy hI ieMdrf gFDI ny jMUn 1984 ivwc drbfr sfihb qy hmlf kIqf. ieh sfry aKOqI akflI lIzr AuproN AuproN ibafn idMdy rhy ik jy drbfr sfihb qy atYk hoieaf qF sfzIaF lfsLF dy AuproN lMG ky POj drbfr sfihb jfvygI, pr hoieaf ies dy Ault. SMq jrnYl isMG dy sfry sfQI BfeI amrIk isMG, bfbf Tfrf isMG, jnrl subyg isMG smyq sB sLhId ho gey qy srkfr ny ies bfdlkI jMuzlI dIaF ilstF iqafr krky iphlF hI POj nMU dy idwqIaF sn. ies sfrI bfdlkI jMuzlI nMU smuMdrI hfl ivwc iek QF iewkTf kr ilaf aqy iswK kOm dy hirafvl dsqy Aus tfiem dy PyzrysLnIey awj dy bfdl-Bfjpf dy kYt, sLhId isMGF dIaF lfsLF Auqy pYr Drky CotIaF CotIaF mfsUm ijMdF nMU pYrF Qwly mDol ky aqy afpxy hwQ KVHy krky, sRI akfl qKq sfihb nMU ipwT dy ky bfhr af gey. sRLomxI akflI dl bfdl ny afpxy lYtr pYz qy ieMdrf gFDI nMU drbfr sfihb qy CyqI qoN CyqI hmlf krn leI pihlI icwTI 30 jnvrI 1984, dUjI icwTI 22 PrvrI 1984, qIjI qy afKrI icwTI 25 apRYl 1984 nMU ilwKI. DrmI PojIaF ny bfdl dI apIl qy Puwl cVHfey, bfdl srkfr ny DrmI PojIaF nMU lfry lfey drbfr sfihb qy kIqy atYk dy ros vjoN iswK PojIaF ny afpxIaF bYrkF Cwzky drbfr sfihb vwl kUc kr idwqf. iswK PojIaF nMU Drm dy nF qy bYrkF Cwzx leI bfdl ny hI ikhf sI. rfh ivwc kuwJ DrmI POjI BfrqI POj hwQoN sLhId ho gey bfkIaF nMU sKq qsIhy idwqy gey qy jylHF ivwc bMd kr idwqy gey. ienHF DrmI PojIaF ny pMjfb ivwc pMQk srkfr bxn dI AuzIk 13 sfl kIqI. aKIr 1997 ivwc pMQk mKOtf pf ky bfdl ny srkfr bxfeI. DrmI POjI aYsosIeysLn ny afpxy cyarmYn amrIk isMG dI agvfeI hyT bfdl nfl mulfkfq kIqI. bfdl ny do afeI ey aYs aPsrF qy afpxy skwqrF nfl lMbI ivcfr krn qoN bfad DrmI PojIaF nMU hyT idwqIaF irafieqF dyxIaF mMn gey: 1-hryk DrmI POjI nMU iewk lwK rupeIaf aYks grYsLIaf gRFt vjoN idwqf jfvygf. 2- DrmI PojIaF dIaF bwcIaF dIaF sLfdIaF smyN srkfr 25,000 rupeIaf sLgn vjoN dyvygI. 3-jo DrmI POjI byrujLgfr hn AunHF nMU rujLgfr sLurU krn leI pMjfb srkfr iqMn lwK rupey dI rkm ibnF ivafj krjy vjoN dyvygI. 4-hr byrujLgfr DrmI POjI nMU 2500 rupey df Bwqf qd qk idwqf jfvygf jdoN qwk AusnMU koeI nOkrI jF rujLgfr nhIN iml jFdf. bfdl dy ies lfiraF ivwc bfgo bfg hoey DrmI POjI boly so inhfl dy jYkfry Cwzdy bfdl dI koTI coN bfhr afey qy iPr pMj sfl bfdl kol gyVy mfrdy rhy. bfdl ieko gwl kihMdf irhf, qusIN myry kihxy qy bYrkF CwzIaF, ies leI quhfzf myry mMn qy boJ hY mYN quhfzf kMm jLrUr krFgf. bfdl nfl mulfkfqF kr kr ky DrmI PojIaF df idvflf inkl igaf, pr bfdl ny iek rupey dy vI rfhq nf idwqI. ijnHF DrmI PojIaF ny afpxy pirvfrF dI pRvfh nf kIqI. hjLfrF rupieaF dI mhInfbwDI kmfeI nMU Tokr mfr ky bYrkF Cwz ky afey, Auh DrmI POjI gurU pMQ dy vfsqy pfAuNdy rhy. pwQr idl aKOqI pMQk afgU tws qoN ms nf hoey. aKIr DrmI PojIaF nMU afpxy pirvfrF nMU do tuwk rotI dyx leI sVkF qy khIaF PV ky mjLdUrI krnI peI. hor qF hor bfdl dI bysLrmI dI hwd dyKo, ivdysLF c bYTI iswK sMgq ny 35 lwK DrmI PojIaF leI akfl qKq sfihb qy Byjy lyikn bfdl ny afpxy gulfm jQydfr vydFqI nMU DrmI PojIaF nMU mfieaf dyx qoN mnHf kr idwqf. afpxy afp nMU pMQ df rKvflf aKvfAux vfly bfdl vwloN 1997 df rfj Bfg hiQafAux smyN iswK pMQ aqy pMjfb dy Boly Bfly lokF nfl kIqy JUTy vfady: 1-sLurU qoN hI bfdl srkfr bxfAux leI bVf hI luBfAuxf cox mnorQ pwqr iqafr kr lYNdf hY. aqy pMjfb dy Boly Bfly lok hr vfr ies dy cox vfaidaF qy ieqbfr kr lYNdy hn. jdoN bfdl rfj Bfg qy bYT jFdf hY qF iPr pMQ nMU lwqF nfl kuwtdf hY qy pMjfb nMU Cy hwQf (pRkfsL, suKbIr, qy suirMdr) nfl luwtdf hY. bfdl nMU ijwqf ky iPr pMQ vI qy pMjfb vI pCqfAuNdf hY. 2-1977 ivwc bfdl ny afpxI srkfr ilafAux leI ieh nfarf mfr idwqf ik iksfn BrfvF nfl sbMDq hr msLInrI awDy ryt qy kr idwqI jfvygI. ies dy Ault rfj Bfg qy bYTidaF bfdl ny sB qoN pihlF pMjfb trYktr df ryt duwgxf kr idwqf. sB qoN Kfs gwl ieh sI ik pMjfb trYktr kMpnI ivwc pMjfb srkfr df 100% ihwsf sI aqy kMpnI vI vfDy ivwc jf rhI sI. bfdl df ieh kfrf dyK ky bfkI pRfeIvyt kMpnIaF ny vI afpxy trYktrF dy ryt vDf ley ijs qoN iksfnF nMU lwKF nhIN kroVF rupey df nuksfn hoieaf. 3-hux ipCy 1997 ivwc bfdl ny srkfr bxfAux qoN pihlF pMjfb ivwc vfpry 1984 qoN 1994 dy GwlUGfry nMU muwK rwK ky cox mnorQ pwqr iqafr kIqf qF pMjfb aqy pMQ awgy vfaidaF dy Zyr lgf idwqy. ijvyN ik *pMjfb ivcoN nOkrsLfhI qy irsLvqKorI Kqm krFgy. *gvrnrI srkfrF qy kFgrsI srkfrF vwloN iswK kOm dy Kohy hoey vwkfr nMU bhfl krvfvFgy. *16-16 qy 20-20 sfl qoN vwD smyN qoN jtlHIN zwky iswK nOjvfnF nMU irhfa krvfvFgy. *afrmI, sI afr pI, qy pMjfb puils vwloN JUTy mukfbilaF ivwc mfry qy lvfirs kih ky Kpf idwqy 25,000 inrdosL iswK nOjvfnF dy kfqlF nMU sjf idvfvFgy. *pMjfb mnuwKI aiDkfr sMgTn dy cyarmYn sR:jsvMq isMG KflVf qy BfeI gurdyv isMG kfAuNky (sfbkf jQydfr sRI akfl qKq sfihb) kql dI Auwc pwDrI jFc krvfvFgy. *srkfrI awqvfdI puils aPsrF vwloN arbF rupey dIaF bxfeIaF jfiedfdF dI pVqfl krfvfvFgy. *drbfr sfihb qy kIqy atYk dy ros vwjoN kOm Kfqr bYrkF Cwzx vfly DrmI PojIaF df muV vsybf krFgy qy AunHF dIaF sjfvF muafP krvfvFgy. *XU pI dy pMjfbI boldy ielfky KusLhfl ijlHy AuDm isMG ngr nMU AuqrFjl ivwc nhIN jfx dyvFgy. *ieMdrf kql qoN bfad, idwlI, kfnpur, bokfro, qy dysL dy hor ihwisaF ivwc hoey iswK kqlyafm qoN bfad pMjfb ivwc phMucy iswK pIVq pirvfrF nMU kMm krn leI dukfnF, rihx leI PlYt aqy mfieaf dy KuwlHy gwPy dy ky vsfvFgy. *anMdpur sfihb dy mwqy anusfr sUibaF nMU hwk idvfvFgy, dirafeI pfxIaF df mslf kOmFqrI kfnMUn anusfr suLJfvFgy qy pMjfbI boldy ielfky pMjfb nMU idvFvFgy. ijnH min hour muiK hour is kFZy kicaf pMjfb vfsIaF qy pMQ ny, bfdl dy kIqy vfaidaF qy Brosf krky bfdl nMU bysLumfr isafsI qy Dfrimk qfkq lY ky idwqI. ijs ivwc pMjfb df muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl, sLRomxI kmytI df pRDfn (bzUMgr, qlvMzI, jgIro) pRkfsL isMG bfdl, idwlI gurduafrf pRbMDk kmytI df pRDfn (ihwq), sRLomxI akflI dl df pRDfn pRkfsL isMG bfdl qy idwlI dI sYNtr srkfr ivwc BfeIvfl (suKbIr sYNtr srkfr ivwc mMqrI) pRkfsL isMG bfdl. 1997 ivwc rfj gwdI qy bYTidaF hI bfdl ny Bfjpf qoN peI ieko GurkI nfl, pMjfb aqy pMQ nfl sbMDq sfry msly ivsfr idwqy. pUry pMj sfl isafsI qy pMQk qfkq dy hMuidaF kyNdr vwloN iswK kOm nfl sbMDq iek vI jfiejL mMg nhIN mnvf sikaf qy nf hI pMjfb dy nfl sbMDq iksy msly nMU hwl krvf sikaf. vfadf nM:1 afpxy vfaidaF qoN Ault cwldy hoey pMjfb ivcoN nOkrsLfhI qy irsLvqKorI kI dUr krnI sI Aultf suwcf lMghf, gurdyv bfdl,jgdIsL grcf, qoqf, sohx TMzl vrgI iBRsLt jMuzlI mfieaf dy BMzfr iewkTy krn leI iqafr kIqI. vfadf nM:2 iksfnF dI luwt Kswut krn leI Bury lfl vrgy BfjpfeI eyjMt nMU, aYP sI afeI df ieMspYktr lgfieaf ijs ny iksfnF dI KUn psIny nfl pYdf kIqI Psl Jony qy kxk nMU rol rol ky kOzIaF dy Bfa cuwikaf. BUry lfl ieMspYktr qoN qMg af ky hLjfrF iksfnF ny bfdl dy rfj ivwc KudksLIaF kIqIaF. vfadf nM:3 qoqf isMG qy sohx isMG TMzl ny kflf Jonf qy igwlHf Jonf dy bhfny lgf ky 2,50/- dy ihsfb nfl Jonf cuwikaf qy iPr afpxIaF hI srkfrI eyjMsIaF nMU 4,50/- dy ihsfb nfl vyicaf. iPr amirMdr srkfr ny iksfnF nfl kIqI ijLafdqI df Auprokq lIzrF nMU jylH dI hvf Kvf ky ihsfb cuwkqf kIqf. vfadf nM:4 bfdl ny ikhf sI ik mYN iksfn ihqYsLI hF pr AusdI srkfr dy kfrjkfl dOrfn 1998 qoN 200 qwk iewkly aMimRqsr ijlHy ivwc hI 300 iksfnF ny KudksLI kIqI. sMgrUr ijlHy ivwc iek mhIny dy aMdr 30 iksfnF ny afqm hwiqaf kIqI, ijs dI pusLtI a sL P aqy a Z D, dIaF irportF ny kIqI. ies iksfn ihqYsLI srkfr ny iksy dI sfr nhIN leI. vfadf nM:5 bfdl ny 1997 dy cox mYnIPYsto ivwc ikhf sI ik kFgrsI srkfrF vwloN iswKF dy vwkfr nMU swt mfrI hY. afAux vflI akflI srkfr iswKF df vwkfr bhfl krvfeygI. ies dy Ault Bfjpf nfl isafsI BfeIvflI krky bfdl ny iswKI isDFqF dIaF DwjIaF AuzfeIaF. bfdl ny jo iswK ivrsy df nuksfn krvfieaf, ijnHF piqqpuxf bfdl dy rfj ivwc Pyilaf, ijMnI bfdl dy rfj ivwc akfl qKq sfihb jI dI srb Awucqf nMU Zfa lwgI, ijMnHI bfdl ny iswK rihq mirXfdf dI AulMGxf kIqI, ijMnF bfdl dy rfj ivwc BeIafvfd viDaf, ijMnF bfdl dy rfj ivwc nisLaF df ruJfn viDaf, ijMnF bfdl dy rfj ivwc zyrfvfd qy bfbfvfd Pyilaf, bfdl dy rfj ivwc-Bfjpf qy afr aYs aYs dy kfrn ijMnI iswK Drm qy iswK vwkfr nMU Zfa lwgI hY Auh ipCly 500 sfl dOrfn vI nhIN sI lwgI aqy bfdl dy rfj ivwc ijMnf iBRsLtfcfr Pyilaf aqy iBRsLtfcfr rfhIN bfdl ny ijMnI mfieaf iekwqr kIqI Auh ipCly smyN rih cuwky akflI dlF dy pRDfnF dI rUh nMU sLrmsfr kr rhI hovygI. 1997 ivwc rfjBfg dI kursI qy bYTidaF hI bfdl dI pihlI pMQ ivroDI kfrvfeI 1997 ivwc rfjgwdI qy bYTx qoN bfad bfdl ny pihlI pMQ ivroDI kfrvfeI kridaF jnrl zfier qoN vI vwD pfpI dusLt rmysLieMdr isMG nMU afpxf prsnl sYktrI bxfieaf ijs ny drbfr sfihb qy atYk krn afeI BfrqI POj nMU atYk krn dI iejLfjq idwqI sI. iswK sMgqF dI jfxkfrI leI ieh dwsxf jLrUrI hY ik drbfr sfihb dy atYk smyN mOjUdf zI sI gurdyv isMG ny atYk krn dI iejfjq dyx qoN ienkfr kr idwqf sI. POj dI ies musLikl nMU afsfn krm leI bfdl ny afpxy ipqf dy mfmy dy puwqr nMU aMimRqsr df zI sI lfAux dI pysLksL nMU mnjLUr krky qurMq kfrvfeI kridaF rmysLieMdr isMG nMU hvfeI jhfj rfhIN aMimRqsr ilaf ky zI sI lgf idwqf qy Aus ny POj nMU drbfr sfihb qy atYk krn leI sfien kr idwqy. rmysLieMdr isMG dy ipCokV vfry iek gwl Kfs not krn vflI hY ik ieh bfdl dy ipqf dy Aus mfmy df lVkf hY ijsny bfdlikaF dy dfdy nfl rl ky jYqoN dy morcy ivwc jf rhy iswKF dy jwQy dy pRsLfdy ivwc jLihr imlf idwqI sI. ies leI ipqf purKI pMQ ivroDI KUn dI lfj rwKidaF rmysLieMdr isMG ny vI, zI sI bxn AupRMq drbfr sfihb qy atYk krn afeI PojL nMU iejfjLq idwqI. bfdl 1978 qoN lY ky 1994 qwk pMjfb ivwc PylI ihMsf dI ienkuafrI krfAux qoN mukr igaf. pMjfb dy aKOqI iswK muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny bydosLy iswKF dy kfqlF nMU sjLf duafAux qoN jd bysLrmI nfl mMUh Pyr ilaf qF suprIm kort ivwcoN irtf:sInIar jwj siqkfr Xog sR:kuldIp isMG ny KqiraF dI pRvfh nf krdy afpxy Krcy qy pIpl kimsLn bxfAux df bIVf cuwikaf qy pUry pMjfb dy KfVkU pirvfrF qy roNdIaF kurlfAuNdIaF ByxF nMU afpxI hwzbIqI suxfAux leI pIpl kimsLn kol phMucx dI apIl kIqI qF ies Gor sMqfp nMU afpxy srIr qy hMZfAux vfly lok vhIrF Gwq ky afpxy aqy afpxy bwicaF nfl hoeIaF byiensfPIaF nMU sbUqF smyq dsx afey. buwkF Br Br iswK gwBrUaF df KUn pIx vfly pulsIey qy ienHF jLflmF dy rihm qy ijAux vfly bfdl sfihb iqlimlf AuwTy. byeImfnI dI sImf AudoN sfhmxy afeI jdoN bfdl sfihb ny aMdrKfqy hfeI kort ivwc irt krvf ky KfVkU pirvfrF nMU rfhq dyx vfly kimsLn qy rok lgvf idwqI. kuldIp isMG afp qur ky bfdl dI koTI gey, iswKI asUlF qy iensfnIaq df vfsqf pfieaf. lMmy smyN qoN iswK kOm nfl hoeIaF ijLafdqIaF suxfeIaF pr pwQr idl aKOqI pMQk afgU bfdl tws qoN mws nf hoieaf. Bry mn, ClkdIaF awKF, kMbdy buwl, lVKVfAuNdy pYrF nfl qurdy sR:kuldIp isMG bfdl dI koTI qoN bfhr af gey. nvMbr 1984 dy dMgf pIVq pirvfrF nMU bfdl srkfr vwloN koeI vI rfhq dyx qoN ienkfr ieMdrf gFDI dy kql qoN bfad dysL ivwc iswK ivroDI dMigaF dy dOrfn AuWjV ky pMjfb ivwc afey iswK pirvfrF df koeI muV vsybf nhIN kIqf. 1984 dy kqlyafm dy pIVq iswKF nMU muV vsfAux dI bjfey iBRsLtfcfr nMU isKr qy phMucfAuNidaF bfdl ny idwlI dMigaF dI pIVq anfQ iswK bwcI nMU Cwz ky iek bfrzr ryNj dy aPsr dI kuVI nMU 60 lwK rupey lY ky mYijstRyt lgvf idwqf. (hux ieh aPsr jgrfAuN ivKy mukwdmf Bugq irhf hY. Kbr ‘eysLIan eyj’ 21 jMUn 2001 irport afisLq jolI) 17 akqUbr 2001 nMU luiDafxy ivKy ‘sMgq drsLn’ mOky 1984 dIaF pIVq aOrqF ny afpxIaF cuMnIaF lfh ky bfdl dy mMUh qy mfrIaF. bfdl sfhmxy puils ny bIbIaF nMU Dwky mfr ky bfhr kwZ idwqf. bfdl dy njLdIkI idwlI kmytI mYNbr afqmf isMG lubfnf ny iswK kqlyafm dI pIVq bIbI drsLn kOr dy ipwT, vwKI, isr, qy zFgF mfr ky AusnMU jLKmI kr idwqf (irport:ajIq 10 apRYl 1997). BIbI drsLn kOr qy 1984 dIaF hor ivDvfvF ny bfdl akflI dl dy pRDfn avqfr isMG ihwq nMU mdd dI pukfr kIqI qF ihwq ny AunHF nMU gflF kwZxIaF sLurU kr idwqIaF aqy ikhf ik iek iek bIbI ny ds ds Ksm rwKy hoey hn. 22 apRYl 1997 nMU sRI akfl qKq sfihb qy pMj isMG sfihbfn dI mIitMg ivwc afqmf isMG lubfnf aqy avqfr isMG ihwq nMU 1984 dIaF ivDvfvF dI qrsXog hflq leI sB qoN vDyry dosLI krfr idwqf igaf. lyikn ihwq qy lubfny vwloN vydFqI nfl mulfkfq krn qoN bfad vydFqI ny ienHF pIVq ivDvfvF nMU PuwPykuwtxIaF dwisaf. 17 akqUbr 2001 nMU sMgq drsLn mOky 1984 dIaF ivDvfvF afpxy duKVy suxfAux phMucIaF lyikn bfdl ny AunHF dI iek nf suxI. aKOqI pMQk srkfr dy ies rvweIey qoN duKI ho ky ivDvf bIbIaF ny afpxIaF cuMnIaF-dupwty lf ky bfdl dy mMuh qy mfry. hux pRDfn mMqrI mnmohn isMG qy pMjfb dy muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny 1984 dy dMgf pIVqF leI 700 kroV rupey dI rfhq idwqI. 1984 qoN 1994 qwk srkfrI qsLwdd dy isLkfr iswK pirvfrF nMU bfdl vwloN rfhq dyx qoN ienkfr pMjfb ivwc AujVy iswK pirvfrF nMU vsfAuxf qF dUr dI gwl rhI ijhVy sLhId KfVkUaF dy Gr puils ny jLbrI kbjLy ivwc ley sI bfdl ny Auh vI Cuzf ky nhIN idwqy. jMUn 1984 ivwc ieMdrf gFDI vwloN drbfr sfihb qy kIqI POjI kfrvfeI qy nvMbr 1984 ivwc, idwlI, kfnpur, bokfro, qy Bfrq dy hor sLihrF ivwc iswKF df kqlyafm, 1996 qwk rya irbYro, ky pI aYs igwl, byaMq jMuzlI ny iswKF dI kIqI nslkusLI bfry bfdl ny afpxy pMj sfl dy rfj Bfg dOrfn iek sLbd nf boilaf. Aultf iswK jvfnI df Gfx krn vfly byaMq isMG dy Bog qy igaf. 20-20 sflF qoN jylHF ivwc bMd iswK nOjvfnF dI irhfeI qF kI krnI sI bfdl ny afpxy pMj sfl ivwc iswK nOjvfnF df nF qwk nhIN ilaf, 1978 dy inrMkfrI kFz qoN lY ky jMUn 1984 c drbfr sfihb hmly qy nvMbr 1984 dy dMgy aqy 1994 qwk JUTy puils mukfbilaF ivwc ijMnF iswK kqlyafm hoieaf hY ies sfry kfry dI jFc kmIsLn ibTfAux qoN bfdl sfP muwkr igaf. iswK nOjvfnF df Gfx krn vfilaF, sI afr pI, afrmI, aqy puilsIaF nMU sjLf qF kI dyxI sI Aultf AunHF dy kysF qy kroVF rupieaf Krc krky irhf krvfieaf qy AunHF nMU qrwkIaF idwqIaF. pMjfb ivwc pRkfsL isMG bfdl vwloN iswK nOjvfnF dy JUTy puils mukfbly bxfAux dI sLurUafq byaMq isMG, ky pI aYs igwl, qy irbYro vwloN pMjfb ivwc iswK nOjvfnF nMU JUTy puils mukfbly bxf ky mfr dyx qy bfdl dI sfijsLI cuwp ipwCy bhuq vwzf rfj hY, ikAuNik 1971 qoN 1972 ivwc bfdl ny afpxy rfj Bfg dOrfn nkslI lihr df bhfnf bxf ky vwzI pwDr qy iswK nOjvfnF nMU jIpF ipwCy bMn ky sLhId kIqf qy jMglF ivwc Dwk ky jMglF nMU cfry pfisAuN awg lgf ky ijAuNdy sfiVaf aqy nkslI lihr dy moZI bfbf bUJf isMG (Aumr 85 sfl) jo ik ajLfdI GulftIaf hox kr ky 35 sfl aMgryjF dI kYd ktI sI nMU iPlOr nyVy sUey qy JUTy puils mukfbly ivwc mfr ky mjLfk kIqf ik ieh hux hux ieiqhfsk sUaf bx igaf hY pr ies mjLfk nMU bfdl qy kYptn kMvljIq isMG dy Xfr ky pI aYs igwl ny swc kr ivKfieaf qy iesy hI sUey qy bwbr Kflsf dy moZI BfeI qlivMdr isMG kYnyzf nMU JUTy puils mukfbly ivwc sLhId kIqf. hor qF hor hr vkq kFgrs nMU pfxI pI pI ky kosx vfly pRkfsL isMG bfdl ny iek AuGy kFgrsI hrcrn isMG brfV dy pflqU kuwqy dI Kfqr pMj aMimRqDfrI isMGF nMU JUTy puils mukfbly ivwc mfn mukfieaf. ies bfry jy iswK sMgqF nMU koeI BulyKf hovy qF Auh srfeynfgf jf ky Auprokq vfrdfq ivwc sLhId hoey iswKF dy pirvfrF qoN jfxkfrI lY skdIaF hn. jsvMq isMG KflVf qy BfeI gurdyv isMG kfAuNky dIaF sLhIdIaF nfl pMQk srkfr df iKlvfV pRkfsL isMG bfdl srkfr bxfAux qoN pihlF ienHF sLhIdF dIaF ienkuafrIaF krvfAux dI mMg krdf irhf qy Drny mfrdf irhf. lyikn jdoN 1997 ivwc srkfr bx geI qF jsvMq isMG KflVf dI ienkuafrI krfAux qoN sfP muwkr igaf. amr sLhId sR:jsvMq isMG KflVf ny pMjfb ivwc 25,000 axpCfqIaF lfsLF sfVn df qwQF sihq vrxn kIqf sI. sqMbr 1995 nMU sR:KflVf nMU sLhId kr idwqf. sLhId krn vfly aPsrF ivrwuD sI bI afeI dI jFc sLurU ho geI. bfdl ny ies jFc nMU rokx leI KflVf nMU cuwkx mOky gvfhF nMU ihrfsq ivwc lY ilaf. sR: KflVf dI Drm pqnI bIbI prmjIq kOr qy vI iek prcf drj kr idwqf. KflVf dy iek gvfh kuldIp isMG nMU mfrn dy zrfvy dyxy sLurU kr idwqy. AusdI keI mhIny dI qnKfh rokI rwKI. KflVy dy sfQI jspfl isMG oZwloN nMU jylU ivwc suwt idwqf igaf. ies dy bfvjUd kyNdr dI Bfjpf srkfr qy pMjfb dI bfdl srkfr ny ies jFc nMU rokx leI suprIm kort ivwc irwt dfier kr idwqI. suprIm kort ny 10 sqMbr 1998 nMU dohF srkfrF nMU afVy hwQIN ilaf qy jFc jfrI rihx dy hukm dy idwqy. sLhId BfeI gurdyv isMG kfAuNky dI ienkuafrI dI irport ey zI jI pI, sRI bI pI iqvfVI ny bfdl nMU 1998 ivwc hI sONp idwqI. ies irport nMU bfdl iqMn sfl dwb kt bYTf irhf ikAuNik ies ivwc bfdl dI GrvflI df irsLqydfr qy bfdl df lMgotIaf Xfr svrn isMG Gotxf, aYs aYs pI, dosLI krfr idwqf igaf sI. sYNkVy pMQk jQybMdIaF ny hjLfrF vfr bfdl nMU apIlF kIqIaF ik BfeI kfAuNky dI puils ienkuafrI irport nsLt kIqI jfvy pr bfdl ny irport dbfeI rwKI. Kfs not krn vflI gwl ieh hY ik pMjfb dy sfbkf zI jI pI irbYro ny afpxI ikqfb ivwc ilwiKaf hY ik afr aYs aYs dy Kfs bMdy igafnI pUrn isMG jo bfdl ny drbfr sfihb ivKy hYWz gRMQI inXukq kIqf sI. Aus ny BfeI kfAuNky nMU PVfAux ivwc sfzI mdd kIqI. bfdl dI pMQk srkfr vyly mnuwKI aiDkfrF dI AulMGxf df vyrvf bfdl srkfr dy 10 jnvrI 1997 qoN 30 jMU 2001 dy smyN dOrfn 120 nOjvfnF dIaF mOqF hoeIaF. ijs ivcoN 75 nOjvfnF dI pusLtI mhuwKI aiDkfr kimsLn vwloN kIqI geI. bfdl srkfr dy dOrfn mnuwKI aiDkfrF dI AulMGxf dIaF 1997 ivwc 900 isLkfieqF, 1998 ivwc 985 isLkfieqF, 1999 ivwc 2134 isLkfieqF, 2000 ivwc 7520 isLkfieqF drj hoeIaF. 80% isLkfieqF puils dy ivruwD sn. kOmI mnuwKI aiDkfr kimsLn idwlI dI sfl 2000-2001 dI irport muqfbk mnuwKI aiDkfrF dI AulMGxF ivwc ksLmIr iek nMbr qy aqy pMjfb bfdl srkfr vyly do nMbr qy irhf. bfdl srkfr vyly hI 115 puils mulfjLmF qy blfqkfr dy dosL lwgy. lyikn bfdl ny AunHF ivruwD koeI kfrvfeI nhIN kIqI. bfdl vwlo jylHF c bMd iswK nOjvfnF dI irhfeI qoN ienkfr bfdl afpxI srkfr vyly jylHF c bMd iswK nOjvfnF dI irhfeI dI ivroDqf krdf irhf. jdoN pMQk jQybMdIaF ny jylHF c bMd iswK nOjvfnF dI irhfeI dI gwl kIqI qF pRkfsL isMG bfdl dI srkfr dy aYzvokyt jnrl hrdyv isMG mwqyvfl ny spwsLt kih idwqf ik ijnHF lokF dI irhfeI srkfr leI hI Kqrf bx jfx dI sMBfvnf hovy AunHF dI irhfeI bfry soicaf nhIN jf skdf. bfdl srkfr vyly puils ihrfsq ivwc iswK nOjvfnF dy kql bfdl srkfr dOrfn 10 jnvrI 1997 qoN 30 jMUn 2001 qwk 120 qoN vwD iswK nOjvfnF dI mOq puils ihrfsq dOrfn hoeI. ijs ivwcoN 75 mOqF dI pusLtI mnuwKI aiDkfr kimsLn qy bfkI dIaF mOqF dI pusLtI styt adflqF vwloN kIqI geI. pUrf vyrvf “pMjfb ivwc aqwvfd df ipCokV” ikqfb ivwcoN dyiKaf jf skdf hY. kOmI mnuwKI aiDkfr kimsLn idwlI ny sMn 2000 qoN 2001 qwk puils ihrfsq ivwc hox vflIaF mOqF dI igxqI df srvy kIqf qF ksLmIr nMbr iek qy aqy pMjfb bfdl srkfr vyly nMbr do qy sI. bfdl ny kIqf akfl qKq qy hmlf jQydfr mnjIq isMG ny sfry pMQ ivwc eykqf krvfAux leI bfdl nMU 2 meI 1994 nMU sRI akfl qKq sfihb qy bulfieaf. Bfdl iek inmfxy iswK vFg afAux dI bjfey afpxy sLIrIaF qy guMizaF dI iek lwK POj lY ky akfl qKq qy afieaf qy akfl qKq qy Dfvf bol idwqf. jQydfr, sRI akfl qKq sfihb nMU gMdIaF DIaF BYxF dIaF gflHF kwZIaF. akfl qKq sfihb dy jQydfr nMU kql krn dIaF DmkIaF idwqIaF. jQydfr ny drvfjLf bMd krky afpxI jfn bcfeI. bfdl dy DfVvIaF ny drvfjy nMU Tuwzy mfry BMn qoV kIqI. ieQoN qwk ik bfdl dy guMzy, jQydfr dy gwl ivwc pfAux leI juwqIaF df hfr bxf ky ilafey sn. sRI akfl qKq sfihb dy jQydfr igafnI joigMdr isMG vydFqI ny ikhf ik afr aYs aYs, iswK Drm dy aMdrUnI msilaF ivwc dKl aMdfjI bMd kry (irport 7 dsMbr 200 pMjfbI itribAUn) ivdFqI dy Ault bfdl ny ikhf ik afr aYs aYs dy ivrwuD ibafn dyx vfly pMjfb dy dusLmx qy amn nMU awg lfAux vfly hn (irport 9 dsMbr 2000 pMjfbI itRibAUn). aKOqI akflI lIzrisLp qy aKOqI pMQk srkfr gurU gRMQ sfihb dI byadbI qoN hoeI bymuwK BfjpfeI akflI pRDfn pRkfsL isMG bfdl ny afpxy rfj ivwc pMjfb dy qkrIbn sfry vwzy Coty gurduafiraF qy afpxy gulfm ibrqI vfly akflI pRbMDk bxf idwqy. bfdl dy rfj Bfg dOrfn anpVH nihrI mjLdUr aKOqI sfD Binafry vfly ny sfihb sRI gurU gRMQ sfihb dy pfvn 13 srUp afpxy aKOqI cyilaF qoN llkfry mfr ky agn Byt krvfey. iswK sMgqF ivwc guwsy dI lihr cwlI. pMjfb dy hr Coty vwzy gurduafrf sfihb ivwc agn Byt hoey gurU gRMQ sfihb dy, pscfqfp vjoN aKMz pfT dy Bog pvfey gey. bfdl ny afpxy gulfm pRbMDkF nMU gupq hukm kIqf ik iksy vI gurduafry ivwc 30-35 qoN vwD iswK iewkTy nf hox. kuwJ idnF bfad bfdl dI lwq tuwt geI. bfdl dI ishqXfbI leI aKMz pfT dy Bog pfey gey. ienHF gulfm ibrqI vfly pRbMDkF ny gurU gRMQ sfihb dI mhwqqf qoN vwD bfdl nMU mhwqqf idwqI qy ishqXfbI dy Bog vfly idn hryk gurduafry ivwc 500 qoN 1000 qwk aKOqI akflI iewkTy hoey. 1978 dI srkfr vyly, nklI inrMkfrIey, 1997 dI srkfr vyly rfDf suafmIey, BinafrIey qy nUrmihlIey afpxy pMj sfl dy rfj Bfg smyN bfdl ny Bfjpf qy afr aYs aYs dy bxfey, gurU gRMQ qy gurU pMQ ivruwD ivruwD jLihr Auglx vfly bfibaF df jfl pUry pMjfb ivwc ivCfieaf. iek anpVH qy nihrI mjLdUr, gurU gRMQ sfihb jI nMU awg ivwc sfVn vflf aKOqI sfD Binafry vfly nMU zyry bxfAux vfsqy pMcfieqI jLmInF idwqIaF. bfdl afpxI sLIrI jMuzlI, gurdyv isMG bfdl, Aus dI DI krnYl kOr qy Ausdf jvfeI akflI aYm aYl ey sLIql isMG, akflI aYm pI amrIk isMG aflIvfl, aqy kyvl isMG bfdl nMU mwQf tykx leI Byjdf irhf. aKOqI sfD nUrmihlIey nMU bfdl dI Drm pqnI suirMdr kOr ny (9) zyry bxfAux leI jLmIn lY ky idwqI. spYsLl ibjlI, trFsPfrm, tYlIPon kunyksLn lgvfey qy afp nUrmihlIey dy pYrF ivwc bYT ky Poto iKcvfeI. rfDf suafmIaF ny cMzIgVH dy nyVy zyrf bxfAux leI 10-20 eykV jLmIn lYx leI bfdl kol phMuc kIqI. bfdl ny zyry nMU KusL krn leI 100 eykV jLmIn ijsdI kImq 450 kroV rupey sI, zyry dy nFa kr idwqI. jLmIn dI alftmYNt vflI srkfrI icwTI bfdl cMzIgVH qoN hYlIkfptr qy svfr ho ky afp ibafs dyx igaf. zyry dIaF sVkF dI Ksqf hflq dyK ky bfdl ny sVkF TIk krn df Krcf puWiCaf qF zyry vfilaF 3 kroV dwisaf qy bfdl ny 30 kroV rupey pfs kIqy. (irport:pMjfb monItr, 30 sqMbr 2006 pMnf nM: 23) coN DMnvfd sihq. afpxIaF votF Kfqr rfDf suafmIaF ny zyiraF nMU jfx vflIaF sVkF qy 30 kroV rupey Krc kIqy pr drbfr sfihb vwl jFdI tuwtI sVk leI iek rupweIaf vI nhIN Kricaf. (irport:pMjfb monItr, 15 jnvrI 2004 pMnf nM: 19) coN DMnvfD sihq. vfh nI bfdl dIey pMQk srkfry, kVfh pRsfid qy hor rsdF qy syl tYks mfP krn qoN kIqf ienkfr. sLRomxI kmytI vwloN s:bfdl nMU pMjfb nfl sbMiDq gurDfmF dIaF jfiedfdF nMU rYNt kMtrol aYkt qoN mukq krvfAux leI ilwiKaf. bjfie ies dy ik pMQ qoN pRfpq hoeI sLkqI df aihsfs kridaF s:bfdl ienHF gurDfmF dI jfiedfd nMU rYNt kMtrol aYkt qoN mukq kr idMdy, Aultf ivDfn sBf ivwc jnsMGI mYNbr mnmohn kflIaf dI cyarmYnisLp hyT kmytI bxf idwqI. sLRomxI kmytI pRDfn nMU nIvF ivKfAux leI mnmohn kflIaf kol kys pysL krn leI ikhf. swcKMz sRI hirmMdr sfihb drbfr sfihb kMmlYks ivwc imlx vflI smwgrI jF iksy vI smfn qy tYks muafPI leI sLRomxI kmytI 5 sfl bfdl dIaF imMnqF krdI rhI, pr bfdl ny iksy cIjL df tYks muafP nhIN kIqf. kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny drbfr sfihb nMU imlx vflI hr cIjL qy tYks muafP kr idwqf sI. AuDm isMG ngr dy lokF nMU bfdl ny idwqf DoKf XU pI, dy ieko iek iswK abfdI vfly KusLhfl ielfky AuDm isMG ngr nMU vfjpfeI dI jMuzlI ny AuqrFcl c Byjx df PYslf kIqf aqy nfl hI aYlfm kr idwqf ik 12 eykV qoN vwD jLmIn vfly iksfn qoN jLmIn Koh leI jfvygI. AuDm isMG ngr dI pUrI dI pUrI iswK abfdI ny bfdlikaF nMU pMQk smJ ky Pirafd kIqI ik iksy vI qrIky AuDm isMG ngr nMU AuqrFcl c jfx qoN roikaf jfvy. XU pI dIaF iswK sMgqF pMQk mKOty ivwc bYTy Bfjpf dy eyjMt bfdl nMU pCfx nhIN skIaF. AuDm isMG ngr dy iswKF dIaF awKF pUMJx leI Bfjpf ny iswKF dI mMg nMU mMn ky iek iqMn mYNbrI kmytI bxf idwqI. ijs ivwc sYNtr srkfr ny afpxy vwloN jfrj PrnFizjL, XU pI srkfr vwloN kilafx isMG, akflI dl vwloN afpxy lfiesMsI eyjMt bfdl nMU mYNbr bxfieaf. kilafx isMG cfhy Bfjpf df hI bMdf sI lyikn AunHF idnF ivwc Auh vfjpfeI azvfnI nfl nfrfjL cwl irhf sI. kilafx isMG ny bfdl nMU mnfAuxf cfihaf ik qMMU qy mYN do votF AuDm isMG ngr nMU XU pI c rwKx dy hwk ivwc pf ky Audm isG ngr nMU AuqrFcl c jfx qoN bcf skdy hF. lyikn loBI mfniskqf vfly bfdl ny vfjpfeI qy azvfnI dy afKy lwg ky AuDm isMG ngr dy iKlfP vot pf idwqI qy afpxy hjLfrF eykV df Pfrm vyc ky AuDm isMG ngr dy iswKF dy armfnF nMU pYrF ivwc mDol ky pMjfb af igaf qy muV awj qwk AuwQy vws rhI iswK kOm dI sfr nhIN leI. bfdl-dyvI lfl df Xfr qy suKbIr-cOtflf df Xfr, pMjfb dy pfxIaF dy donoN gdfr 1977 dI afpxI srkfr vyly bfdl ny hirafxf nMU pfxI dyx leI sqluj Xmnf ilMk nihr (sLYl) nihr kwZl leI gupq srvyKx krvfieaf. ieh sfrf gupq srvyKx hirafxf dy aiDkfrIaF ny kIqf. bfdl dI srkfr ny notIiPkysLn nM, 113/5 aYs vfeI aYl aqy notIiPkysLn nM, 121/5 imqI 20 PrvrI 1978 rfhIN sqluj-jmnf ilMk nihr Ausfrn leI jLmIn hFsl krn vfsqy afdysL idwqf sI aqy hirafxf srkfr qoN 31-3-1979 nMU zrfPt nM pI aYs 800201 rfhIN iek kroV rupey prvfn kIqy sn. jo ik pMjfb leI bhuq vwzf ainaf sI. Aus vyly dy hirafxf dy muwK mMqrI CODrI dyvI lfl aqy Aus vyly dy pMjfb dy mwuK mMqrI bfdl ny pMjdb dI jLmIn Auqy sqluj-jmnf ilMk nihr dI AusfrI leI sihmqI kIqI. ieh vI PYslf ilaf ik nihr dI AusfrI df AudGftn bfdl krygf aqy smfgm dI pRDfngI hirafxf dy muwK mMqrI cODrI dyvI lfl krngy. iesdI pusLtI srkfrI pqwrF rfhIN vI kIqI geI. ijhVy ik iek mfrc, swq mfrc, aqy ds mfrc 1978 nMU hirafxf ivDfn sBf dIaF kfrvfeIaF ivwc vI ies bfry cfnxf pfieaf igaf. pihlF qF nihr qy twk lfAux leI bfdl, tOhVf sfihb nMU mnfAuNdf irhf. tOhVf sfihb dy nF mMnx krky bfdl ny nihr puwtx qoN pihlF twk lfieaf. bVy mIaF qoN bVy mIaF, Coty mIaF suBfn awlfH cOtflf ny afpxI srkfr dy cfr sfl pUry krn qy jsLn mnfieaf Aus smyN suKbIr bfdl vI hfjLr sI. styj Auwqy suKbIr qy cOtflf ny bfhF ivwc bfhF pf ky sLryafm styj Auwqy aYlfn kIqy “sqluj Xmnf ilMk nihr bxfvFgy, pMjfb df pfxI iesy nihr rfhIN hirafxf nMU dyvFgy.” Bfjpf dI sYNtr srkfr nMU ieMtr styt vftr izsipAUt aYkt bxfieaf. ieh aYnf Kqrnfk aYkt sI ik cfhy styt sihmq hovy jF nf hovy, styt apIl nhIN kr skdI. iesy pMjfb ivroDI aYkt dy hwk ivwc bfdl dlIaF ny votF pfeIaF. pMjfb dy pfxIaF nMU lutfAux leI bfdl srkfr ny AuGy kfnMUnI mfhr sRI aYP nfrImfn nMU htfieaf. Ies dy bdly 6 sqMbr 1989 nMU guVgfAuN ivwc 71 hjLfr vrg mItr jLmIn dI alftmYNt dyvI lfl pfsoN 341 rupey vrg mItr dy irafieqI Bfa qoN leI. bfdl ny hirafxy dy isrsf ijlHy ivwc ipMz bflfsr ivKy 300 eykV rkbf jLmIn leI qy 25 bYwzrUm vflf sLfhI mihl bxfieaf. ies mihl qwk pfxI pMhucfAux leI ilPt isMcfeI cYnl hirafxf srkfr dy Krcy qy bxfeI. dyvI lfl ny bfdl dy hr iBRsLt kMm ivwc sfQ idwqf. ies dy bdly bfdl ny iek kroV 25 lwK rupey Krc ky lMbI hlky ivwc dyvI lfl df buwq lfieaf. pRMqU bfdl nMU mfstr qfrf isMG, bfbf KVg isMG qy drsLn isMG PyrUmfn Xfd nf afieaf. jLrUrI not:jy amirMdr isMG, pMjfb ivDfn sBf ivwc pfxI bfry mqf nf pfs krvfAuNdf qF awj ienHF donF ipA-puwqrF dIaF krqUqF kfrn pMjfb ryigsqfn bx jfxf sI. sLyK aihmd srihMdI ijs ny jhFgIr nMU hukm idwqf sI ik Auh gurU arjn sfihb nMU qsIhy dy ky sLhId kry, 21 jnvrI 1978 nMU bfdl ny sLyK aihmd srhMdI dI drgfh qu mwQf tyikaf aqy Ausdy mkbr dy ivkfs leI 5 lwK rupey idwqy(irport:22 jnvrI 1978 ieMgilsL itRibAUn, cMzIgVH) nvMbr 2002 ivwc sLRomxI kmytI dI pRDfngI cox ijwqx leI bfdl ny cOtflf srkfr qy kyNdr srkfr dI mdd leI. jlMDr dy iek sMpfdk dI ikRpf nfl sfbkf pRDfn mMqrI dI ivcolgI aDIn bfdl ny sonIaf gFDI awgy cox ijwqx leI hwQ joVy qy mwQf tyikaf. nvMbr 2002 sLRomxI kmytI dI pRDfngI cox dy dorfn bfdl ny akflI dl dy muwKI vjoN iesLiqhfr jLfrI kIqy ijs Auwqy 3 kroV 73 lwK rupey df Krcf afieaf ijsdy leI gurU dI golk dI durvrqoN krdy hoey ieh pYsf sLRomxI kmytI dy Krcy ivwc pf idwqf. 16 PrvrI 2001 nMU brylI ivKy sVk aYksIzYNt ivwc sLRomxI kmytI df mIq pRDfn blbIr isMG pMnU mr igaf Aus dI kuafils gwzI ivcoN imlIaF vsqUaF dI puils ny ilst jfrI kIqI. ijs ivwc iek ey ky 47 rfeIPl, iek 9 aYm aYm dI kfrbfeIn, iek pytI rfiel cYlMjr ivskI, iek KubsUrq pMnU dI msLUk jo lohkf ipMz dI kuVI sI. pMnU qy Aus dI mfsLUk dIaF lfsLF awD nMgI hflq ivwc imlIaF. pMnU dy Bog qy vydFqI ny ikhf gurmuK jnm svfr drghu cilaf. bfdl ny muhflI ivKy sYNkVy eykV jLmIn kOzIaF dy Bfa rfDf suafmIaF dy zyry nMU alft kIqI lyikn iek aYn afr afeI kMpnI nMU pMjfbIaF dy rojgfr vfsqy pRfjYkt lgfAux leI 25 eykV jLmIn dyx qoN ienkfr kr idwqf. abohr rYlI 2003 ivwc bfdl ny iek nvF jYkfrf lfieaf sI ik “boly so inhfl, jY sRI rfm” jdoN pwqrkfrF ny puwiCaf qF bfdl ny ikhf ik jY sRI rfm kihx qy AusnMU vwD votF imldIaF hn. 9 meI 2001 nMU bfdl ny aYlfn kIqf ik anMdpur sfihb qoN nYxf dyvI qwk pwkI sVk bxfeI jfvygI qF ik anMdpur sfihb afAux vfly sLrDflU afsfnI nfl nYxf dyvI dy drsLn kr skx. drbfr sfihb qy hmlf krn vfly BfrqI PojIaF dI Xfd ivwc isLv sYLnf ny 6 jMUn 2001 ivwc hvn krfieaf, bfdl ny afpxf zI aYs pI, rYNk df iek aPsr rfjjIq isMG nMU hvn c sLfiml hox leI Byijaf. puwCx qy bfdl ny koeI pRqIkrm jfhr nhIN kIqf. 22 mfrc 2001 nMU pMjfb ivDfn sBf ivwc ( sfkf nIlf qfrf) drbfr sfihb qy hoey hmly ivruwD mqf pfs kIqf lyikn BfrqI jnqf pfrtI amlI qOr qy gYr hfjLr rhI aqy bfdl jfx buwJ ky ivDfn sBf ivcoN gYr hfjLr irhf. 14 meI 2002 nMU pfrlImYNt c drbfr sfihb qy hmly ivruwD mqf ilaFdf igaf. BfrqI jnqf pfrtI dy pfrlImYNt mYNbrF vwloN jLordfr jLordfr ivroD kIqf igaf. ijs kfrn mqf pfs nf ho sikaf. amrIkn pfrlImYNt dy 23 mYNbrF ny 30 jnvrI 1998 nMU pMjfb dy muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl nMU icwTI ilwK ky srkfr bxfAux qoN pihlF pMjfb nfl kIqf vfady pUry krn leI ikhf. jMUn 1997 nMU bfdl ny mogf ivKy afr aYs aYs dy iek sLrDfjlI smfgm mOky KfVkUaF vwloN mfry gey afr aYs aYs dy iek sLrDFjlI smfgm mOky KfVkUaF vwloN mfry gey afr aYs aYs dy vrkrF nMU sLhId df drjf idwqf qy AuhnF dI Xfdgfr bxfAux leI 5 lwK rupey 1997 dI srkfr mOky muwK mMqrI dI sONh cuwkx smyN bfdl ny aYlfn kIqf sI ik mYN jd qwk pMjfb df cIP minstr rhFgf iek ruipaf qnKfh lvFgf. iBRsLtfcfr nhIN hox idaFgf. iBRsLtfcfr df kys PVfAux vfly nMU iek lwK ruipaf ienfm idaFgf. srkfr bxfAux qoN 40 idnF dy aMdr aMdr afpxI jfiedfd df vyrvf idaFgf. afpxy idwqy ibafn qoN Ault bfdl ny irsLvqKorI rfhIN arbF rupey iewkTy kIqy qy afp irsLvqKorF df byqfj bfdsLfh bx bYTf. 1-sYktr 9 cMzIgVH ivwc kroVF rupey df hfAUs nMbr 256 2-sYktr 5 cMzIgVH ivwc kroVF rupey df hfAUs nMbr 31 3-ipMz bfdl ivwc bx irhf 112 eykV df Pfrm hfAUs 4-hirafxf dy ijlHf isrsf ivwc arbF rupey df 300 eykV df Pfrm aqy 25 bYwz rUm vflf Gr 5-rfjsQfn dy ijlHf gMgfngr dy ipMz cwk bfdl ivKy arbF rupey df 350 eykV df Pfrm hfAUs 6-hirafxf dy ijlHf guVgfAuN nyVy arbF rupey df 250 eykV jLmIn qy pMj qfrf hotl 7-nvIN idwlI cfxkIaf purI ivwc 40 kroV df PrIdkot hfAUs 8-mukqsr ijlHy ivwc kroVF rupey muwl dIaF 115 bwsF jo ‘afribt tRYvl’ dy nF nfl cwldIaF hn 9-afstRylIaf dy sLihr prQ ivwc kroVF zflr df 8000 eykV df Pfrm hfAUs 10-amrIkf kYlyPornIaf ivwc kroVF zflr df 8000 hjLfr eykV df Pfrm hfAUs 11- amrIkf dy inAUXfrk sLihr dy mYnhntn Kyqr ivwc arbF rupey dI bhu mMjlF iemfrq 12-inAUXfrk sLihr ivwc arbF rupey dy do vwzy pfrikMg sQfn 13-ies qoN ielfvf Bfrq ivwc kroVF rupey dIaF KMz imwlF, sLrfb dIaF PyktrIaF, bhu mMjLly hotl, ivdysLI kfrF aqy hor arbF rupey dI bynfmI jfiedfd bxfeI hY. mYgjLIn ‘spoksmYn’ akqUbr 2001, pMnf nMbr 8 coN DMnvfd sihq bfdl dI pihlI srkfr PsI ivwc iBRsLtfcfr pMjfb dy sB qoN vwzy iBRsLt ivakqI rvI iswDU dI qrwkI leI bfdl ny vfjpfeI nMU 3 meI 2001, 10 dsMbr 2001 qy 26 dsMbr 2001 nMU icwTIaF ilKIaF aqy 23 dsMbr aYqvfr nMU tYlIPon qy vI bynqI kIqI. bfdl df chyqf aPsr ibkrmjIq isMG jo Aus smyN gRih skwqr sI, sI bI afeI ny sYktr 9 ivwc ibkrmjIq dI irhfiesL qy Cfpf mfiraf qF iek kroV iqMn lwK df kflf DMn aqy jfiedfd df pqf lwgf (irport: sqMbr 2001 iswK sLhfdq) bfdl dy irsLvq dy kysF ivwc Aus df pI ey hrdIp isMG BMvrf vI sLfml sI, ijhVf ik adflqI iesLiqhfrI mujLirm krfr idwqf hoieaf hY aqy jo bfdl akflI dl dy isr kwZ afgU arbpqI amrIkf vfsI rwKVf dI pnfh ivwc hY ikAuNik BMvrf-bfdl dy sfry irsLvq kFz nMU nMgf kr skdf hY. ies leI Aus nMU puils dI pkV qoN dUr rwiKaf hoieaf hY. Brosy Xog sUqrF qoN pqf lwgf hY ik BMvry nMU Kqm kr idwqf igaf hY. bfdl dI pihlI srkfr PsI ivwc iBRsLtfcfr bfdl dI pihlI srkfr 15 jMUn 1971 qoN 26 mfrc 1972 qwk kuwl 15 mhIny rhI. ies qoN pihlF bfdl jdoN kFgrsI aYm aYl ey bxky cMzIgVH igaf qF Kud sfiekl clf cMzIgVH ivDfn sBf qk phuMicaf. pihlI srkfr ivwc bfdl srkfr dy hI iek mMqrI qrlocn isMG irafsqI ny bfdl Auqy irsLvqF lY ky nOkrIaF dyx df ieljLfm lgfieaf.gMBIr dosF dI jFc leI iek juzIsLl kmIsLn jsits CgfnI dI srpRsqI hyT bxfieaf igaf. ies CgfnI kmIsLn ny bfdl smyq 7 mMqrIaF Auqy 30 dosL lgfey qy sB qoN iBRsLt bfdl sfbq hoieaf. bfdl dy iBRsLt ivakqIaF nfl sbMDF dI mUMh boldI qsvIr pMjfb dy sB qoN vwzy iBRsLt ivakqI rvI iswDU dI qrwkI leI bfdl ny vfjpfeI nMU 3 meI 2001, 10 dsMbr 2001 aqy 26 dsMbr 2001 nMU icwTIaF ilwKIaF aqy 23 dsMbr aYqvfr nMU tYlIPon qy vI bynqI kIqI. bfdl df chyqf aOsr ibkrmjIq isMG jo Aus smyN Grih skwqr sI, sI bI afeI ny sYktr 9 ivwc ibkrmjIq dI irhfiesL qy Cfpf mfiraf qF iek kroV iqMn lwK df kflf DMn qy ipCly smyN 31 mfrc 2004 nMU ieMzIan aYkspRYs czIgVH, aYn zI tI vI, aqy ey sI nYsnl pol vwloN bfdl dy iBRsLtfcfrI hox df srvyKx krvfieaf qF 63% pMjfb vfsIaF ny bfdl nMU aiq drjy df iBRsLtfcfrI krfr idwqf. bfdl dy pMQk mKOty ivcoN ibwlI QyilAN bfhr afeI qMbfkU kMpnI koloN awT lwK rupey lYx nfl bfdl df pMQk mKOtf Auqiraf. iswK isDFqF, iswK pRMprfvF qy iswK rihq mirXfdf df Gfx krn vfly bfdl dy sYNkVy kFz pRcilq hn, ijvyN 1978 df inrMkfrI kFz, 1979 c sLYl nihr df gupq srvyKx krvfAuxf, nkslI lihr ivwc iswK nOjvfnF dy JUTy puils mukfbly, 1984 bilAU stfr apRysLn, 1997 qoN 2001 qk afr aYs aYs hwQoN iswK kOm nMU jLlIl krvfAuxf, afp mukt pfAuxf, hvn krnf qy krvfAuxf, mMdr ivwc twl KVkfAuxy qy rmfiex dy pfT krvfAuxy, KflsfeI isropfA Cwx ky gwl ivwc mMdrF dIaF lfl cuMnIaF pfAuxIaF, nUrmihlIey qy Binafry vfly dy zyiraF qy jfxf vgYrf vgYrf. Lyikn sRI akfl qKq sfihb dI pRvfinq iswK rihq mirXfdf ijs qMbfkU nMU bjr kurihq mMndI hovy qy bfdl rihq mirXfdf dI pRvfh kry bgYr qMbfkU dI PyktrI ivwc jf ky akflI dl dy cox PMz leI awT lwK rupey lY ky afvy, ieh krqUq bfdl dIaF ipCly 30 sflF qoN kIqIaF pMQ ivroDI krqUqF coN isKr dI hY. afm khfvq hY ik jfnvrF ivcoN Koqy nMU sB qoN byakl jfnvr igixaf jFdf hY iPr vI jy Koqy nMU qMbfkU dy Kyq c vfVn leI Aus nMU kuto mfro iPr vI Koqf qMbfkU dy Kyq ivwc nhIN vVygf.. lyikn bfdl vwloN bysLrmI dI isKr dyKo awT lwK rupey dI Kfqr qMbfkU dI PyktrI ivwc vVH igaf. iek gwl hor qMbfkU kMpnI ny qfimlnfzU dI pI aYm ky, pfrtI dy sYktrI rfmdosL nMU vI PMz dyx dI pysLksL kIqI sI lyikn ies pfrtI ny afpxy asUlF qoN Ault nf jf ky PMz lYx qoN ienkfr kr idwqf. ikAuNik ieh pfrtI nsLf ivroDI igxI jFdI hY. gurUaF dI pivwqr DrqI pMjfb ivwc hjLfrF dI igxqI c lwg rhy qMbfkU, bIVI, jrdy dy KoiKaF qoN iswK kOm bhuq pRysLfn hY. dUsry pfsy bfdl ny qMbfkU kMpnI qoN jo awT lwK rupey ley hn ieh bfdl dy pMQk mKoty ivcoN ibwlI bfhr af geI hY, qy hux bfdl df BFzf pMQk curfhy ivwc Bwj igaf hY qy hux kOm nMU pqf lwg igaf hY ik pMjfb ivwc qMbfkU dy KoiKaF dy bysLumfr vfDy ipCy bfdl dI loBI mfniskqf kMm kr rhI hY, ies kFz nfl pUrI dI pUrI bdkflI jMuzlI nMU isrP pCqfAuxf hI nhIN, zuwb ky mr jfxf cfhIdf hY. ikAuNik pUrI iswK kOm bfdl dI ies kfrvfeI nfl sLrmsfr ho rhI hY. ies qoN pihlF vI 400 sflf gurU gRMQ sfihb jI dy sQfpnf idvs qy pRkfsL isMG bfdl ny gurU gRMQ sfihb vflI bwGI ivwc afpxy dfVHI kwty bfzIgfrzF smyq vV ky gurU gRMQ sfihb dI byadbI kIqI ijs kfrn pUrI kOm nMU sLrmsfr hoxf ipaf sI. bfdl vwloN drbfr sfihb mirXfdf dI Gor AulMGxf scKMz drbfr sfihb mwQf tykx gey vfjpfeI nMU bfdl ny drbfr sfihb dy hYWz gRMQI sfihb qoN isropfA Kohky vfjpfeI dy gwl ivwc pfky bfdl ny scKMz drbfr sfihb dI Gor AulMGxf kIqI. apRYl 1989 ivwc sLRomxI akflI dl ny Kflsy df 300 sflf sfjnf idvs mnfAux leI idwlI mIitMg ivwc mqf pfs kIqf sI qy 1999 nMU Kflsf sfjnf idvs dI qIjI sLqfbdI qwk sfrI iswK kOm nMU aMimRqDfrI bxfieaf jfvygf. mqy qoN Ault, afr aYs aYs dy eyjMzy nMU lfgU krky 1999 qwk 90% iswK kOm piqq krvf idwqI. apRYl 1999 Kflsf sfjnf idvs qy iksy guriswK dI QF bfdl ny BfrqI bRfhmx vfjpfeI nMU muwK mihmfn bxfieaf. vfjpfeI ny sRI gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI ivwc Kflsf pMQ dy sfhmxy ibafn idwqf ik pMjfb jo gurUAN kI DrqI hY ies ko hm qMbfkU, bIVI aOr jrdf rihq bxfeyNgy. ies dy Ault afr aYs aYs dy eyjMzy muqfbk pMjfb ivwc cwpy cwpy qy bIVI isgryt aqy jrdy dy KoKy lgf idwqy. apIl !! bjr kurihqIey bfdl nMU pMQ coN Cyko sRI akfl qKq sfihb qoN pRvfinq mOjUdf iswK rihq mirXfdf bjr kurihqIey nfl imlvrqn qoN rokdI hY. agr qKq sfihb qy ibrfjmfn bfdl dy gulfm jQydfr qMbfkU msly qy sRI akfl qKq sfihb dI rihq mirXfdf dI rfKI nhIN krdy qF iPr smuwcI iswK kOm nMU pMQk iekwT swd ky sRI gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI ivwc bYT ky iswK rihq mirXfdf dI rfKI kridaF bfdl nMU smuwcy pMQ ivcoN Cyk dyxf cfhIdf hY. Kfssf jIA ! iswKI isDFq iswK gurU sfihbfn dI dyx hn. iswKI isDFq iswK kOm dI jfn hn. ies leI iksy vwzy qoN vwzy aKOqI lIzr nMU jo iswK kOm dy muwZly isDFqF qoN Ault cwldf hY. jF AunHF isDFqF dI inrfDrI krdf hY Aus nMU brdfsLq nhIN krnf cfhIdf. asIN afpxIaF sMsQfvF smyq iswKI isDFqF qy Kflsf pMQ nMU bcfAuxf hY aqy Kfilsqfn bxfAuxf hY . ies leI afA,,! ienHF aKOqI lIzrF dy iswK ivroDI pfrtIaF nfl GVHy gupq smJOqy aqy ienHF dy pMQ ivroDI kfrnfimaF nMU kOm ivwc nMgf krIey,,,. Kflsf jI Xfd rwKo, Kflsf pMQ aqy ies dy muwZly isDFq bhu muwly hn. koeI vI aKOqI akflI lIzr Kflsf pMQ jF ies dy isDFqF dy Ault cldf hY Aus df Bya nf KfAu, Aus dIaF isDFqhIx kfrvfeIaF df sKq ivroD kro. hjLfrF aKoqI akflI lIzr, iswKI isDFqF qy Kflsf pMQ nMU bcfAux leI vfry jf skdy hn. pRkfsL isMG bfdl pMjfb aqy pMQ df cor cor kI hfmf Bry n koie coru kIaf cMgf ikAu hoie bfdl dI hmfieq krn vfly pMQ dy vI cor qy gurU gRMQ sfihb dy vI cor gurU gRMQ aqy pMjfb vfsIaF vwloN bfdl nMU bysLumfr Dfrimk qy isafsI qfkq idwqI geI ijs ivwc sLRomxI akflI dl df pRDfn pRkfsL isMG bfdl, sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df pRDfn (qlvMzI, bzUMgr, jgIr kOr qy mwkV) pRkfsL isMG bfdl, idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI df pRDfn (ihwq), idwlI dI sYNtr srkfr ivwc BfeIvfl pRkfs isMG bfdl, iswK kOm qy pMQ vwloN idwqI bysLumfr qfkq dy hMuidaF dysL, pMjfb, kOm qy pMQ nfl kIqI gwdfrI dI lMbI ilst. 1-1978 ivwc inrMkfrI kFz ivwc sLhId 13 isMGF dy kfql inrMkfrI gurbcny dI mdd krky jylH ivcoN irhfa krvfAux vflf, 13 sLhId isMGF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 2-1984 ivwc drbfr sfihb qy hmlf krvfAux vfly afpxy mfmy dy puwqr rmysLieMdr isMG nMU afpxf sYktrI bxfAux vflf, drbfr sfihb dy smUh sLhIdF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 3-bfdl dIaF pMQ ivroDI krqUqF df ivroD krn vflIaF iswK sMgqF nMU afpxy gMuizaF qoN kutvfAux vflf, iswK sMgqF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 4-drbfr sfihb dy hmly dy ivroD ivwc POj dIaF bYrkF Cwzx vfly DrmI PojIaF nMU afpxy pMj sflf rfj Bfg dy dOrfn koeI rfhq nf dyxf vflf, DrmI PojIaF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 5-20-20 sfl qoN jylHF ivwc bMd iswK nOjvfnF dI afpxy rfj Bfg dOrfn irhfeI df ivroD krn vflf, bMdI iswK nOjvfnF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 6-1984 dOrfn pUry Bfrq ivwc hoey iswK kqlyafm dy pIVq iswKF nMU jo pMjfb ivwc af gey sn afpxy rfj Bfg dOrfn koeI rfhq nf dyx vflf, pIVq iswK pirvfrF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 7-jsvMq isMG KflVf qy BfeI gurdyv isMG kfAuNky smyq ZfeI lwK sLhId hoey isMG isMGxIaF dI jFc kimsLn qoN munkr hox vflf, smUh sLhId pirvfrF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 8-mukt pfAux, hvn krvfAux, nfg dyviqaF nMU pUjx, ihMdU dyvI dyviqaF dy mMdrF dy twl KvkfAux, inrMkfrIaF, BinafrIaF, qoN lY ky nUr mihlIaF dy crnF ivwc bYTx vflf, iswKI isDFqF aqy iswK rihq mirXfdf df cor, pRkfsL isMG bfdl. 9-anMdpur sfihb dy mqy nMU BulfAux vflf, pMjfb dy pfxIaF nMU do kroV ivwc ltfAux vflf qy pMjfbI boldy ielfikaF nMU pMjfb ivwc imlfAux bfry afpxy rfj Bfg dOrfn pMj sfl jLubfn bMd rwKx vflf, smMUh pMjfbIaF df cor pRkfsL isMG bfdl. 10-AuDm isMG ngr ivcoN afpxI jfiedfd vyc ky, AuDm isMG ngr nMU AuqrFcl ivwc imlfAux vflf, pMjfboN bfhr vsdI iswK kOm df cor, pRkfsL isMG bfdl. 11-afpxy pMj sfl dy rfj Bfg dOrfn iksfnF dI hr Psl nMU mMzIaF ivwc rol rol ky iksfnF nMU luwtx qy kuwtx vflf, pMjfb dy iksfnF nMU pihlF krijLaF ivwc qy iPr nisLaF ivwc AulJf ky KudkusLIaF krn qy mjLbUr krn vflf, pMjfb dy iksfnF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 12-irsLvq lY ky nOkrIaF dyx qy bdlIaF krn vflf, pMjfb dy smUh byrojLgfr nOjvfnF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 13-iBRsLtfcfr rfhIN mfieaf iewkTI krky pUry sMsfr ivwc akflI pfrtI qy iswK kOm df isr nIvF krn vflf, pUrI iswK kOm df cor, pRkfsL isMG bfdl. 14-bfbrI msijd Zfhux vfly aKOqI BfjpfeIaF df sfQ dyx vflf, muslmfn BfeIcfry df cor, pRkfsL isMG bfdl. 15-iesfeI BfeIcfry dy Coty Coty bwicaF smyq pirvfr nMU sfVn vfilaF dI mno hmfieq krn vflf, iesfeI BfeIcfry df cor, pRkfsL isMG bfdl. 16-pfrlImYNt ivwc Gwt igxqIaF nMU kuclx vfly potf kfnMUn dI hmfieq krn vflf, smuwcy dysL dIaF Gwt igxqIaF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 17-Bfjpf dI sfijLs aDIn ksLmIr ivwc hoey iswK kqlyafm dy dosLI BfjpfeI lIzrisLp nMU bcfAux vflf, ksLmIr ivwc hoey sLhId iswKF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 18-akfl qKq sfihb dI sLqfbdI dOrfn sfijsL aDIn rol Gcolf pfAux vflf, DrmI iswKF nMU pMQ ivcoN CykvfAux vflf aqy akfl qKq sfihb dI srbAuwcqf nMU Zfa lgfAux vflf, akfl qKq sfihb aqy gurU pMQ df cor, pRkfsL isMG bfdl. 19-iswK nOjvfnF df Gfx krn vfly puils aPsrF dI kroVF rupey dI mflI mdd krn vflf aqy iswK nOjvfnF dy kfql puils vfilaF nMU qrwkIaF dyx vflf, pwcI hjLfr kOmI sLhIdF df cor, pRkfsL isMG bfdl. 20-drbfr sfihb aMimRqsr ivwc lMgr qy sLRomxI kmytI dy hor rsdF vsqF qy lwgy tYks nMU afpxy rfj Bfg dOrfn muafP nf krn vflf, pUrI iswK sMgq df cor, pRkfsL isMG bfdl. cor kI hfmf Bry n koie coru kIaf cMgf ikAu hoie 1978 dy inrMkfrI kFz qoN lY ky iBRsLtfcfr dy kysF ivwc Psy hoey pRkfsL isMG bfdl dI ijs ijs ny vI mdd kIqI, morcy lfey, sRI akfl qKq sfihb qoN isropfA pfey Auh gurU gMRQ sfihb jI dI pfvn bfxI anusfr (cor kI hfmf Bry n koie coru kIaf cMgf ikAu hoie) gurU gRMQ sfihb jI df vI aqy gurU pMQ df vI cor, pRkfsL isMG bfdl. 1984 qoN lY ky 1994 qwk pMjfb ivwc hoey iswK nOjvfnF dy kqlF dy kys pRkfsL isMG bfdl qy clfey jfx. 1984 qoN 1994 qwk pMjfb ivwc iswK nOjvfnF nMU JUTy puils mukfbilaF ivwc mfrn qy bfdl vwloN DfrI cuwp df kfrn hux iswK kOm dy sfhmxy af igaf hY. ienHF kqlF dI kimsLn rfhIN jFc krfAux qoN bfdl vwloN munkr ho jfx df kfrn vI kOm nMU pqf lwg igaf hY. ipCly smyN 21 akqUbr, sLnIvfr rfq 10 vjy aYn zI tI vI, qy apjLl dI PFsI qy cwl rhI bihs dOrfn afeI bI, dy sfbkf aiDkfrI ny bVf spwsLt ikhf ik pMjfb ivwc awqvfd df Kfqmf akflI dl dy sihXog nfl hI kIqf hY. ies df spwsLt mqlb hY ik iswK nOjvfnF nMU mrvfAux ivc bfdl df hwQ hY. ies leI pMQk iDrF nMU iek pMQk kimsLn bxf ik aqy aYn zI tI vI, dI irport nMU adfr bxf ik pMjfb ivwc iswK nOjvfnF dy hoey kqlF df kys pRkfsL isMG bfdl qy clfAuxf cfhIdf hY. jd qwk ieh kys nhIN cwldf pRkfsL isMG bfdl, Ausdf pirvfr qy Aus dI jMuzlI df pUrI iswK kOm vwloN bfeIkft kr dyxf cfhIdf hY. bfdl dy PrybI ichry nMU pCfxoN qy pCfVo hux iPr pRkfsL isMG bfdl pMQ df sB qoN vwzf lMbVdfr bxn nMU iPrdf hY. awj bfdl nMU iswK kOm ivwc Pyly piqqpuxy df bVf aPsos hY. awj bfdl nMU iswK nOjvfnF ivwc vwD rhy nisLaF dy ruJfn dI bVI icMqf hY. awj bfdl nMU iswLK nOjvfnF ivwc vwD rhI byrojLgfrI dI bVI icMqf hY. awj bfdl nMU iswK rfjnIqI ivwc afeI igrfvt aqy iswK kOm ivwc afeI bdieKlfkI dI bVI icMqf hY. awj bfdl nMU idwlI dy kqlyafm pIVq pirvfrF dI bVI icMqf hY. sR;pRkfsL isMG bfdl dI ieh kOm pRqI icMqf 1997 dIaF coxF qoN pihlF vI bhuq sI. Aus vkq vI bfdl nMU jylHF ivwc bMd iswK nOjvfnF dI bhuq icMqf sI. ijnHF puils aPsrF ny iswK jvfnI df Gfx kIqf sI AunHF nMU sjfvF dyx dI bhuq icMqf sI. 1984 ivwc drbfr sfihb qy hoey atYk, idwlI kqlyafm, aqy pMjfb ivwc hoeI iswK jvfnI dI kqlogfrq dI bfdl nMU bhuq icMqf sI. lyikn pUry pMj sfl dy rfjBfg dy dOrfn sR:pRkfsL isMG bfdl ny, iswK nOjvfnF nMU kql krn vfly puils aPsrF dy kysF ivwc kroVF rupey dI mdd kIqI aqy AuhnF nMU qrwkIaF idwqIaF. azvfnI dy kihx qy nOjvfnF nMU jylF ivcoN irhfa krn qoN ienkfr kIqf qy pUry pMj sfl afpxy rfj dorfn pMQ jF kOm sLbd dI iek vfr vI vrqoN nhIN kIqI. awj smF bdl igaf hY, lIzr bdl gey hn. socF bdl geIaF hn. pMQ pRsqI dI QF pirvfr pRsqI ny lY leI hY. Drm dI QF DiVHaF ny lY leI hY. gurU pRsqI dI QF golk pRsqI ny lY leI hY. kOmI pRfpqI jF kOmI insLfnf Aumr Br leI pRDfngIaF, jQydfrIaF qy minstrIaF lYxIaF hI bx igaf hY. akflI afgUaF vwloN isrP iewk vfr dI itkt, iewk vfr dI pRDfngI, iewk vfr dI jQydfrI, jF iek vfr dI minstrI lYx leI bfdl nMU Aumr Br leI pirvfr smyq gulfm rihx df bcn idwqf jFdf hY. bdly hoey ienHF aKOqI lIzrF ny swqf dI aMnHI BuwK kfrn, afr aYs aYs, vwloN iswKI nMU jVoN AuKfVn leI vrqy kuhfVy ivwc lwkV dy dsqy df kMm kIqf hY. ijQy ieh afgU hjLfrF vfr rojL JUT bolx dy afdI ho gey hn AuQy gurU Gr dIaF golkF ivcoN luwtI mfieaf qy minstrIaF vyly kurwpsLn rfhIN byaMq iekwTI kIqI Dn dOlq nfl ilKx vflIaF klmF qy bolx vflIaF anykF ivkfA jLubfnF qy kuwJ ky mIzIaf KrId lYNdy hn, ijhVf ienHF aKOqI lIzrF dy JUT nMU vfr vfr duhrfAuNdf hY qy ies JUT dI kfvF rOlI ivwc swc dI afvfjL guafc jFdI hY. iPr ieh aKOqI lIzr afpxI mrjI df pMQ pRcfrdy hn. iPr ijhVI vI jQybMdI ienHF dIaF pMQ ivroDI krqUqF dy prdy PfsL krdI hY iPr ieh Aus jQybMdI nMU srkfrIaf, pMQ dy gdfr qy kFgrs dy eyjMt vrgIaF AupfDIaF nfl BMzdy hn aqy afp afpxI gMuzf POj qoN kuwtmfr krvfAuNdy hn. hux pRkfsL isMG bfdl bysLrmI dI isKr qy phMc igaf hY. afpxy puwqr nMU cIP minstr bcfAux leI pMQk PYNsilaF dI BMn qoV kr irhf hY. iswK kOm dI dusKmx jmfq aKOqI nklI inrMkfrIaF dIaF votF hFsl krn leI inrMkfrIaF ivruwD hoey hukmnfimaF nMU BMg krn leI afpxy gulfm jQydfr dI vrqoN kr irhf hY. iswL Drm dI ivlwKxqf nMU Kqm krn leI jmfq afr aYs aYs nMU iswK kOm df hI aMg sfbq krn leI jQydfr qoN jfalI icMTIaF ilWKvf irhf hY. hux pUry dysL qy pMjfb ivcoN bhfdr qy axKI pMQk hqYsLIaF nMU ipCly 30-35 sfl qoN bfdl dy pMQ ivroDI rol nMU muwK rwK ky iewk sFJy plytPfrm qy bYT ky gMBIrqf nfl ivcfrF krn dI loV hY ik iswK kOm ikQy qoN ikwQy af puwjI hY. gurU gRMQ sfihb dI brfbrI qy pMQk rihq mirXfdf dI inrfdrI zyrfvfd, bfbfvfd, ibprvfd, piqqpuxf, nisLaF dy ruJfn, asLlIlqf, dfj dI lfhnq aqy BrUx hwiqaf nMU ikvyN Kqm krnf hY ? pMjfb dy pfxIaF dI luwt Ksuwt nMU ikvyN bcfAuxf hY. iswKI isDFqF dI rfKI leI Ausfry sRI akfl qKq sfihb, iswK kOm dy rfjnIqk BivwK leI bxfey sLRomxI akflI dl aqy pivwqr gurDfmF dy sucwjy pRbMD leI bxfeI sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI nMU afr aYs aYs dI gulfm bdkflI kfbjL jMuzlI qoN iks qrFH afjLfd krvfAuxf hY ? Drm dI rfKI ivwc PylH hoey qy pMQ dI axK nMU inlfm krn vfly pRkfsL isMG bfdl nMU mMUh nf lfAu. sRI akfl qKq sfihb dy sfbkf jQydfr pRo: drsLn isMG jI vwloN drd BrI apIl. jy pirvfr df iek jIa ibmfr ho jfey qF sfry pirvfr nMU sfrI rfq nINd nhIN afAuNdI. jy ibmfr jIa sfrI rfq ibmfrI nfl qVPdf rhy qy kol sfrf pirvfr suwqf rhy qF smfj dy kol Aus pirvfr nMU bydrd pirvfr afKdy hn. gurU ipafirAu, pMQ vI iek pirvfr hY aqy pirvfr df hr jIa kOm ivwc PylIaF ibmfrIaF dI lpyt ivwc hY. koeI ivgV rhy iswKI srUp qoN, koeI izwg rhy iswK ieKlfl qoN, koeI brbfd ho rhy iswK ivrsy qoN, koeI ho rhI iswKI isDFqF dI inrfdrI qoN, qy koeI gur sLbd dI ho rhI brfbrI qoN pIiVq hY. ieh sfzI sFJI pIVf hY, jy asIN afpo afpxy kfrobfr ivhfrF qy rfjnIqI dy joV qoV ivwc hI ruwJy rhy qF ieh pIVf vwDdI hI jfeygI qy klH nMU lok sfnMU vI bydrd kihxgy. ies leI kOm ivwc ibmfrIaF PylfAux vfilaF nMU pCfx ky pCfV idA. isrdfr kpUr isMG afeI sI aYs, dI iswK kOm nMU apIl qy dlIl Bfjpf dy lfiesMsI eyjMt pRkfsL isMG bfdl qy Aus dI bdkflI jMuzlI, sR:bhfdr kpUr isMG afeI sI aYs, dy kihx anusfr kOm dy srIr qy kYNsr dy PoVy vFg Pyl geI hY. zfktrF dI slfh muqfbk srIr dy ijs ihwsy qy vI kYNsr df PoVf ho jfey qF pUry srIr nMU bcfAux leI Aus ihwsy nMU srIr qoN alwg kr dyxf cfhIdf hY. Kflsf pMcfieq aqy dl Kflsf alfieSs pUrI iswK kOm nMU apIl krdy hn ik bfdl gruwp vI iswK kOm dy srIr qy bixaf kYNsr df PoVf hY. hux pUrI iswK kOm nMU bcfAux leI, kOmI aqy Dfrimk sMsDfvF qoN bfdl nMU alwg kr dyxf cfhIdf hY. dl Kflsf alfieSs aqy sLRomxI Kflsf pMcfieq vwloN apIl pRkfsL isMG bfdl iswK kOm dI qrwkI aqy ajLfdI dy rfh ivwc roVf hY. gurU nfnk sfihb aqy dsmysL ipqf dy pMQ nMU bfdl isrP votF vyly hI Xfd krdf hY. awj dl Kflsf alfieSs aqy sLRomxI Kflsf pMcfieq iswK kOm dy sfhmxy iek nvIN cuxOqI lY ky afey hn. awj smuwcI iswK kOm nMU gurU sfihb dy nksLy kdmF qy cwlidaF afpxy aslI dusLmx nMU pihcfnx dI loV hY. ijvyN ik gurU hirgoibMd sfihb jI ny afpxy ipqf pMcm pfqsLfh dy aslI kfql cMdU nMU sjf idwqI sI qy jhFgIr nfl dosqI df hwQ vDfieaf sI. gurU goibMd isMG sfihb jI dy ipqf jI nMU, mfqf jI nMU aqy cfry puwqrF nMU, byrihmI nfl sLhId krn vfly, gurU jI nMU GroN byGr krn vfly aOrMgjyb dy puwqr bhfdrsLfh dI shfieqf kr ky rfj Bfg dvfieaf.awj kOm dy aslI dusLmx mfzrn cMdUaF aqy gMgUaF (bfdl,Bfjpf, afr aYs aYs) nMU pCfVn dI loV hY. mfn moh myr qyr ibbrijqu eyhu mfrgu KMzy Dfr hux pMQk jQybMdIaF qy pMQk sLKsIaqF iewk juwt ho jfx. qF ik bfdl qy Aus dy tuwkV bocF dI luBfAuxI qy BulfAuxI avfjL pMQ ivwc ielfhI hukm nf bx sky. gurU gRMQ sfihb jI dI bfxI qy pMQk isDFqF dI rfKI leI hr qrHF dI kurbfnI dyx leI iqafr rihxf pvygf. awj gurU pMQ dy nfm hyT ho rhy guMmrfh kuMn pRcfr ivcoN AuTy gur asQfnF, iswKI isDFqF qy iswKI srUp dy BivwK pRqI pYdf hoey KqiraF qy Kqry pYdf krn vfilaF qoN kOm nMU jfgrUk krnf sfzf muwZlf PrjL vI hY aqy swcf Drm vI. aKOqI akflI mlfhF vwloN ihMdUqv dy gihry smuMdr ivwc grk kIqy jf rhy iswKI dy byVy nMU iek qmfsLfeI vFg dyKdy rihxf bhuq vwzf pfp hY. gulfm mfniskqf vfly apMQk lIzrF kfrn bRfhmxvfd dy Kfry smMudr ivwc grk hMudy jf rhy iswKI dy byVy nMU bcfAux leI gurU sfihb ny sfnMU isDFqF dI iqRvYxI bKsLI hY, pUjf akfl dI, prcf sLbd df, dIdfr Kflsy kf, jo sfnMU ihMdU Drm qoN alwg pihcfx idMdI hY. awj sfzIaF isafsI qy Dfrimk sMsQfvF nMU afr aYs aYs, ienHF Kflsf zrYs ivwc, bdkflI jMuzlI ny gulfm bxf ilaf hY. sfnMU ienHF ivruwD jUJnf pvygf. jy iswKI isDFqF qy clx vfilaF nMU qwqI qvI qy vI ibTf idwqf jfvy qF vI iswKI isDFqF dy hwk ivwc jMg jfrI rihxI cfhIdI hY. jy asIN eynF vwzf dys 86% kurbfnIaF dy ky afjLfd krf skdy hF qF iPr asIN afpxf Kfilsqfn ikAuN nhIN afjLd krf skdy ?L AuTo ! jfgo !! qy sMGrsL kro !!! Kfslf jI ijhVIaF kOmF afpxy Drm, afpxy ivrsy qy afpxy isDFqF dI rfKI nhIN kr skdIaF, Auh kOmF mOq dy mMUh pY jFdIaF hn. jy jIvY piq lQI jfie] sBu hrfmu jyqf ikCu Kfie srIrk mOq, mOq nhIN hMdI, jLmIr df mr jfxf hI mOq hMudI hY. mrxu muxsf sUiraf hk hY jo hoie mrin prvfxo dl Kfslf alfieSs aqy sLRomxI Kflsf pMcfieq nMU ajoky smyN nisLaF ivwc glqfn qy iswKI srUp qoN piqq ho rhI iswK nojvfn sLkqI / iswKI isDFqF qy gurU sLbd dI inrfdrI kfrn Kqm ho rhI iswK Drm dI hsqI nMU bcfAux leI moh mfieaf qoN inrlyp isr vfrU sMgq dI loV hY. ies leI sLhId hrimMdr isMG sMDU dI soc vflIaF ipMz ipMz Kflsf pMcfieqF bxfA ! byeImfn iswK rfjnIqI ivwc Psy pMjfb Kfilsqfn nMU afjLfd krfA ! 1-kI asIN Coty sfihbjfidaF nMU pMQk khIey ijnHF ny pMQ dI lfj Kfqr qy gMgU bRfhmx dI gdfrI kfrn sLhfdq df jfm pIqf. jF pRkfsL isMG bfdl nMU pMQ khIey ijnHF ny afpxy rfj Bfg Kfqr Bfjpf nfl smJOqf krky sfrI kOm nMU hI gMgUaF dy hvfly kr idwqf. 2-kI bfbf bMdf isMG bhfdr nMU pMQk khIey ? ijs ny 740 isMGF qy afpxy cfr sfl dy puwqr nMU sLhId krvf ky pMQ qoN vfr idwqf jF pRkfsL isMG bfdl nMU pMQk khIey ijsny afpxy puwqr Kfqr afpxy puwqr qoN sfrf pMQ hI vfr idwqf. 3-kI asIN sLhId BfeI qfrU jI nMU pMQk khIey ijnHF ny gurU dI mohr (kysF) nMU sfbq sUrq rwKx leI afpxI KoprI Auqrvf idwqI jF pRkfsL isMG bfdl nMU pMQk khIey ijs ny afpxI KoprI qy bRfhmx df mukt pfieaf. afpxy rfj Bfg dorfn bRfhmxF afKy lwg ky piqqpuxy dI lihr nMU bVfvf dy ky gurU dI mohr kys hI Kqm krvf idwqy. 4-kI asIN sMq jrnYl isMG, BfeI amrIk isMG, jnrl subyg isMG nMU pMQk khIey ? ijnHF ny drbfr sfihb qy POjI hmly smyN POj nfl twkr lY ky iek nvF ieiqhfs isrjky gurU Gr dI Kfqr sLhIdI df jfm pIqf jF pRkfsL isMG bfdl dI Aus jMuzlI nMU pMQ khIey, ijnHF ny drbfr sfihb qy POjI hmly smyN sLhId isMGF qy mfsUmF dIaF lfsLF Auwqy pYr rwKky hwQ KVHy krky bfhr af gey. pMQk kOx ? ieh iewk aijhf muwdf hY ijs qoN hr iswK duibDf ivwc hY awj pMQk sLKsLIaqF df iewk pMQk kimsLn bxfky ieh pVqfl krnI jrUrI hY ik 1997 qoN pihlF pMjfb ivwc gurmiq ivroDI zyry ikMny sn. qy 1997 qoN 2001 qk ikMny vwD gey ? 1997 qoN pihlF ikMny iswK nojvfn piqq sn qy nsLy krdy sn,1997 qoN 2001 qk ienHF dI igxqI ikMnI vwD geI hY, 1997 qoN pihlF pMjfb ivwc jrdy bIVy qMbfkU dy ikMny KoKy sn qy 1997 qoN 2001 qk ikMny vwD gey. ies leI awj hr iek guriswK aqy pMQk drdI nMU pihcfx krnI pvygI ik pMQk kOx ? *********************************************************************************************************************************** DMn bfdl ky cyly, DMn ienHF dI iswKI jnvrI 2008 dIaF dysL ivdysL dIaF pMjfbI aKbfrF nMU pVH ky AunHF ivwc lgy vDfeIaF dy sMdysL dyK ky BulyKf ijhf lwgf ik sLfied Kfilsqfn inAUjL ipCly kuwJ hPiqaF dIaF pMQk srgrmIaF dorfn suwqf sI jo ienHF GtnfvF jF pRfpqIaF nMU dyK nhIN sikaf. vDfeIaF dy iesLiqhfr dyK ky smiJaf ik ikqy dubfrf jmrOd df iklf Pqih kr ilaf hY jF idwlI dy lfl ikly qy isMGf ny KfilsqfnI pRcMm Julf idwqf hY jF cMzIgV pMjfb nMU iml igaf hY jF pMjfb df luwitaF jFdf pfxI bMd kr idwqf hY jF pMjfbI boldy ielfky pMjfb ivwc iml gey hn jF iswK nOjvfnI df Gfx krn vfly iksy pulsIey nMU koeI sjf iml geI hovy jF 84 nvMbr dy kqlyafm dy iksy dosLI nMU ktihry ivwc ilaFdf hovy. pr Brm AudoN twut igaf, sfrf iesLiqhfr pVH ky vyiKaf ik ieh qF iek ipA ny afpxI jwdI mflkIaq afpxy puwqr dy nfm lvfeI hY. pr iek gwl smJ nhIN afAuNdI ik ipA bfdl dI inwjI kMpnI bfdl akflI dl dI vfgzor Aus dy mMuzy Coty bfdl dy hwQ PVfAux qoN bfad ieh dysL ivdysLF ivwc vsdy aYn afr afeI, bfdl Bgq ikAuN pwbF Bfr hoeI iPrdy hn. jy ipCly kuwJ sflF nMU dyKIey qF ieh lok AuhI hn ijnHF ies qrF dy iesLiqhfrF nfl aKbfrF Br idwqIaF sn jdoN Coty bfdl dy Gr puwqr ny jnm ilaf sI. bfdl kMpnI dy ieh vPfdfr Bgq dysLF ivdysLF ivwc afpxI sKq imhnq nfl vwzy vwzy kfrobfrF dy mflk hn. vwzy vwzy gurU GrF dy pRbMDk hox dy nfqy bfhrly iswK ienHF qoN koeI agvfeI dI afs rwKdy hn pr ienHF vwloN awKF mIt ky ipA puwq dI kIqI cfplUsI ienHF dy KoKlypn df aihsfs jLrUr krfAuNdI hY. ienHF bfdl BgqF nMU iek jLrUrI bynqI hY ik afAux vfly smyN ivwc ieh vIr kI dsx dI Kycl krngy ik agsq 1981 qoN kpUrI ivKy sLurU hoey morcy dy ikhVy muwdy qy quhfzf afkf bfdl ny pMQ dI JolI pfey hn. iej vwzI pRfpqI bfdl dy nfm jFdI hY ijs qoN koeI munkr nhIN ho skdf. Aus pRfpqI df nqIjf 20 sfl bfad inklygf. Auh pRfpqI kuwJ hor nhIN isrP iswK kOm df ihMdUkrx krn dI hY. Ausy pRfpqI dy aMdr ies ipA puwq dI joVI ny sLRomxI kmytI, ies dy mYNbr, pRcfrk, jQydfr, ieho ijhy iPwt kr idwqy hn ijhVy bfdlF dy crnF dI DUV nMU hI nmskfr krI jFdy hn. lfhnq hY awj Aus rvfieqI buwZI akflI lIzrisLp qy ijs ny ienHF ipA puwq dI gulfmI kbUl leI hY. afpxy kfikaF nMU mohry krky, qlvMzI, ZINzsf, ajnflf, kYptn kMvljIq, brnflf, vzflf, sB ny rl ky pMQ dI ipwT ivwc Curf mfiraf hY. ikwQy geI quhfzI axK, ikwQy geI quhfzI gYrq, ikwQy igaf Auh nfarf ‘dyg qyg Piqh’ ‘pMQ kI jIq’. qusIN nIlI pwg nMU klMikq kr idwqf hY. koeI sLk nhIN ik quhfzy pirvfr jF irsLqydfr jLrUr ies ipA puwq dI suwtI hoeI tukVI Aupr pl jfxgy pr ijhVf qyl qusIN pMQ dIaF jVHF ivwc rl ky pf rhy ho, Aus df ihsfb ikqfb vfihgurU jLrUr krygf. bfdl dl df ZFcf jy cMgI qrHF vyiKaf jfvy qF iek gwl pwkI hY ik Aus dy sfry vwzy afhudy AunHF lokF qwk hI sImq hn ijnHF df bfdl pirvfr nfl iswDf irsLqf hY. akflI dl df pRDfn Cotf bfdl, muwK mMqrI aqy Aumr Br leI bfdl dl df srpRsq Aus df ipA, KjLfnf mMqrI ccyrf Brf, sMcfr mMqrI sflf afAux vfly smyN ivwc XUD dl df pRDfn vI, iesqrI dl dI srpRsq kfky dI mfqf jI, iek hor mMqrI rxIky irsLqydfr hn. kfky df jIjf aYm aYl ey. kI sfrI pMQ pRsqI ies dl kol hI rih geI hY jF bfkI ByzF df iewjV bx cuwky hn. dUjy pfsy iek gruwp Auh hY jo ijhVf pfsf BfrU hovy AuDr mwl mfrn vfly hn. ijnHF dI agvfeI pMQ dy BgOVy rijMdr mihqf, amrjIq cfvlf,ivrsf vltohy vflf, gurcrn gryvfl, mnjIq isMG, inDVk brfV. ieh lok Auh hn ijnHF ny kdy sMq iBMzrF vfilaF dI god df anMd mfixaf sI.pr awj kwlH bfdl ikaF dy crnF dI DUV mfx rhy hn. hjLfrF mfvF dy puwq mrvf ky, iewjLqF lutf ky awj kI imilaf AuhnF dy vfrsF nMU ! iswKF dy hr Dfrmk kfrjF ivwc ihMdUqvIaF dI dKl aMdfjLI hr QF Bfjpf dI hfjLrI, afey idn BfjpfeIaF nMU isropy aqy nMgIaF qlvfrF Byt krky ieh ipA puwq aqy iehnF dy cftVy mihqy cfvly jF ieh aKOqI aYn afr afeI, pMQk lIzr iswKF dI axK nMU vMgfr pfAuNdy hn. kuMBkrnI dI nINd suwqy hoey iswKo ! pMQ df aqy pMQ dI ajLfdI df, Kfilsqfn dI pRfpqI df vfsqf, ajy vI jfg jfA nhIN qF ies toly ny drbfr sfihb dy aMdr rmfiex dI kQf krvfeI qF koeI vwzI gwl nhIN hovygI. Kfilsqfn inAUjL ibAUro Khalistan News www.dalkhalsausa.org www.khalistannews.com www.dalkhalsaalliance.org |